[{"id":"1.1","chapterNumber":1,"verseNumber":1,"sanskrit":"धृतराष्ट्र उवाच |\nधर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |\nमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१-१||","transliteration":"dhṛtarāṣṭra uvāca .\ndharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ .\nmāmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya ||1-1||","dayOrder":0,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Dhritarashtra said: O Sanjaya, on the dharma-field of Kurukshetra, when my sons and the sons of Pandu had gathered together, eager for battle -- what did they do?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"धृतराष्ट्र ने कहा: हे संजय, धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से इकट्ठे हुए मेरे और पांडु के पुत्रों ने क्या किया?"}]},{"id":"1.2","chapterNumber":1,"verseNumber":2,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nदृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |\nआचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||१-२||","transliteration":"sañjaya uvāca .\ndṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā .\nācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt ||1-2||","dayOrder":1,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Seeing the army of the Pandavas drawn up in battle formation, King Duryodhana approached his teacher and spoke these words."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: उस समय पांडवों की सेना को व्यूह रचना में खड़ी देखकर, राजा दुर्योधन ने अपने आचार्य के पास जाकर ये वचन कहे।"}]},{"id":"1.3","chapterNumber":1,"verseNumber":3,"sanskrit":"पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् |\nव्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||१-३||","transliteration":"paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm .\nvyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ||1-3||","dayOrder":2,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Look, O Teacher -- this mighty army of the sons of Pandu, drawn up in formation by the son of Drupada, your clever disciple."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आचार्य, पांडवों की इस विशाल सेना को देखिए, जिसकी व्यूह रचना आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपद-पुत्र ने की है।"}]},{"id":"1.4","chapterNumber":1,"verseNumber":4,"sanskrit":"अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |\nयुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||१-४||","transliteration":"atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi .\nyuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ||1-4||","dayOrder":3,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In it stand heroes who are great archers -- the equals of Bhima and Arjuna in battle: Yuyudhana, Virata, and the great chariot-warrior Drupada."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यहाँ युद्ध में भीम और अर्जुन के समान शूरवीर और महान धनुर्धर हैं: युयुधान, विराट और महारथी द्रुपद।"}]},{"id":"1.5","chapterNumber":1,"verseNumber":5,"sanskrit":"धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |\nपुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||१-५||","transliteration":"dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān .\npurujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ ||1-5||","dayOrder":4,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Dhrishtaketu, Chekitana, and the valiant king of Kashi; Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya -- the finest of men."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"धृष्टकेतु, चेकितान और वीर काशिराज; पुरुजित, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य।"}]},{"id":"1.6","chapterNumber":1,"verseNumber":6,"sanskrit":"युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |\nसौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||१-६||","transliteration":"yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān .\nsaubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ ||1-6||","dayOrder":5,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The courageous Yudhamanyu, the mighty Uttamaujas, the son of Subhadra (Abhimanyu), and the sons of Draupadi -- all of them great chariot-warriors."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पराक्रमी युधामन्यु, बलवान उत्तमौजा, सुभद्रा के पुत्र (अभिमन्यु) और द्रौपदी के पुत्र — ये सभी महारथी हैं।"}]},{"id":"1.7","chapterNumber":1,"verseNumber":7,"sanskrit":"अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |\nनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||१-७||","transliteration":"asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama .\nnāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ||1-7||","dayOrder":6,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But know also those who are the most distinguished on our side, O best of the twice-born -- the commanders of my army. I name them now for your information."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे ब्राह्मण श्रेष्ठ! हमारे पक्ष में जो सबसे प्रमुख हैं, उन्हें भी जान लीजिए। आपकी जानकारी के लिए मैं अपनी सेना के सेनापतियों के नाम आपको बताता हूँ।"}]},{"id":"1.8","chapterNumber":1,"verseNumber":8,"sanskrit":"भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |\nअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||१-८||","transliteration":"bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ .\naśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ||1-8||","dayOrder":7,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yourself, Bhishma, Karna, and Kripa -- always victorious in battle; Ashvatthama, Vikarna, and also Bhurishrava, the son of Somadatta."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"स्वयं आप, भीष्म, कर्ण और युद्ध में हमेशा विजयी रहने वाले कृपाचार्य हैं; साथ ही अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त के पुत्र भूरिश्रवा भी हैं।"}]},{"id":"1.9","chapterNumber":1,"verseNumber":9,"sanskrit":"अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः |\nनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||१-९||","transliteration":"anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ .\nnānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ||1-9||","dayOrder":8,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And many other heroes who have given up their lives for my sake, armed with all kinds of weapons -- all of them skilled in battle."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और भी बहुत से शूरवीर हैं जो मेरे लिए अपनी जान देने को तैयार हैं। वे सभी अनेक प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित हैं और युद्ध में कुशल हैं।"}]},{"id":"1.10","chapterNumber":1,"verseNumber":10,"sanskrit":"अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |\nपर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१-१०||","transliteration":"aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam .\nparyāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ||1-10||","dayOrder":9,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Our army, protected by Bhishma, seems insufficient; while their army, protected by Bhima, appears sufficient."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भीष्म द्वारा रक्षित हमारी सेना अपर्याप्त लगती है, जबकि भीम द्वारा रक्षित इनकी सेना पर्याप्त लगती है।"}]},{"id":"1.11","chapterNumber":1,"verseNumber":11,"sanskrit":"अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |\nभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||१-११||","transliteration":"ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .\nbhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi ||1-11||","dayOrder":10,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, each of you -- stationed in your positions at every opening in the formation -- guard Bhishma above all else."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, आप सभी मोर्चों पर अपनी-अपनी जगह तैनात रहते हुए, सब ओर से भीष्म की ही रक्षा करें।"}]},{"id":"1.12","chapterNumber":1,"verseNumber":12,"sanskrit":"तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |\nसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१-१२||","transliteration":"tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ .\nsiṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ||1-12||","dayOrder":11,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Then the glorious grandfather -- eldest of the Kurus and full of might -- roared like a lion and blew his conch loudly, to lift Duryodhana's spirits."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तब कुरु वंश के सबसे बड़े और प्रतापी पितामह ने दुर्योधन का उत्साह बढ़ाने के लिए शेर की तरह दहाड़ते हुए ज़ोर से शंख बजाया।"}]},{"id":"1.13","chapterNumber":1,"verseNumber":13,"sanskrit":"ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |\nसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१-१३||","transliteration":"tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ .\nsahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo.abhavat ||1-13||","dayOrder":12,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Then all at once, conchs and kettledrums, tabors, trumpets, and cowhorns burst into sound together -- and the uproar was tremendous."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तब शंख, नगाड़े, ढोल और नरसिंघे अचानक एक साथ बज उठे, और वह शोर बहुत भयंकर था।"}]},{"id":"1.14","chapterNumber":1,"verseNumber":14,"sanskrit":"ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |\nमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१-१४||","transliteration":"tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .\nmādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ||1-14||","dayOrder":13,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Then Madhava (Krishna) and Arjuna, seated in their great chariot yoked with white horses, also sounded their divine conchs."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तब सफेद घोड़ों से जुते हुए विशाल रथ पर बैठे श्रीकृष्ण और अर्जुन ने भी अपने दिव्य शंख बजाए।"}]},{"id":"1.15","chapterNumber":1,"verseNumber":15,"sanskrit":"पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |\nपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||१-१५||","transliteration":"pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ .\npauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ||1-15||","dayOrder":14,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hrishikesha (Krishna) blew the Panchajanya; Dhananjaya (Arjuna) blew the Devadatta; and Bhima -- the doer of fearsome deeds, the wolf-bellied one -- blew his great conch, the Paundra."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हृषीकेश (श्रीकृष्ण) ने पाञ्चजन्य, धनंजय (अर्जुन) ने देवदत्त, और भयंकर कर्म करने वाले वृकोदर (भीम) ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।"}]},{"id":"1.16","chapterNumber":1,"verseNumber":16,"sanskrit":"अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |\nनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||१-१६||","transliteration":"anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ .\nnakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ||1-16||","dayOrder":15,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"King Yudhishthira, son of Kunti, blew the Anantavijaya; Nakula and Sahadeva blew the Sughosha and the Manipushpaka."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनंतविजय नामक शंख बजाया, और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक शंख बजाए।"}]},{"id":"1.17","chapterNumber":1,"verseNumber":17,"sanskrit":"काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |\nधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१-१७||","transliteration":"kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ .\ndhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ||1-17||","dayOrder":16,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The king of Kashi, a supreme archer; Shikhandi, the great chariot-warrior; Dhrishtadyumna, Virata, and Satyaki the unconquered."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"महान धनुर्धर काशीराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट और अपराजित सात्यकि।"}]},{"id":"1.18","chapterNumber":1,"verseNumber":18,"sanskrit":"द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |\nसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ||१-१८||","transliteration":"drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate .\nsaubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak ||1-18||","dayOrder":17,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Drupada, the sons of Draupadi, and the mighty-armed son of Subhadra -- O King, all of them blew their own conchs, each in turn."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाराज! द्रुपद, द्रौपदी के पुत्रों और सुभद्रा के महाबाहु पुत्र—इन सभी ने अलग-अलग अपने शंख बजाए।"}]},{"id":"1.19","chapterNumber":1,"verseNumber":19,"sanskrit":"स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |\nनभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् (or लोव्यनु) ||१-१९||","transliteration":"sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat .\nnabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo.abhyanunādayan (lo vyanu)||1-19||","dayOrder":18,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That tremendous sound, reverberating through sky and earth, pierced the hearts of Dhritarashtra's sons."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आकाश और धरती को गुंजाने वाली उस भयंकर ध्वनि ने धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदय चीर दिए।"}]},{"id":"1.20","chapterNumber":1,"verseNumber":20,"sanskrit":"अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |\nप्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः |\nहृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ||१-२०||","transliteration":"atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ .\npravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||1-20||","dayOrder":19,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Then, O King, as weapons were about to fly, Arjuna -- whose banner bore the sign of the monkey -- raised his bow and, looking at the sons of Dhritarashtra standing arrayed, spoke these words to Hrishikesha."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाराज! तब धृतराष्ट्र के पुत्रों को मोर्चे पर तैनात देखकर, जब शस्त्र चलने ही वाले थे, वानर चिह्न वाले ध्वज वाले अर्जुन ने अपना धनुष उठाया और हृषीकेश से ये शब्द कहे।"}]},{"id":"1.21","chapterNumber":1,"verseNumber":21,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nसेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ||१-२१||","transliteration":"hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate .\narjuna uvāca .\nsenayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me.acyuta ||1-21||","dayOrder":20,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Achyuta, draw my chariot to a place between the two armies"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे अच्युत, मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा करें।"}]},{"id":"1.22","chapterNumber":1,"verseNumber":22,"sanskrit":"यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |\nकैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ||१-२२||","transliteration":"yāvadetānnirikṣe.ahaṃ yoddhukāmānavasthitān .\nkairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame ||1-22||","dayOrder":21,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"...so that I may survey these warriors who stand here eager to fight, and understand with whom I must do battle in this great conflict."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिससे मैं युद्ध की इच्छा से यहाँ खड़े इन योद्धाओं को देख सकूँ, और यह जान सकूँ कि इस युद्ध में मुझे किनके साथ लड़ना है।"}]},{"id":"1.23","chapterNumber":1,"verseNumber":23,"sanskrit":"योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |\nधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||१-२३||","transliteration":"yotsyamānānavekṣe.ahaṃ ya ete.atra samāgatāḥ .\ndhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ||1-23||","dayOrder":22,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I want to see who has gathered here ready to fight, eager to please the evil-minded son of Dhritarashtra in battle."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं उन लोगों को देखना चाहता हूँ जो यहाँ लड़ने के लिए इकट्ठे हुए हैं, और इस युद्ध में दुर्बुद्धि धृतराष्ट्र-पुत्र को प्रसन्न करना चाहते हैं।"}]},{"id":"1.24","chapterNumber":1,"verseNumber":24,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nएवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |\nसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||१-२४||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nevamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata .\nsenayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ||1-24||","dayOrder":23,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: O Bharata (Dhritarashtra), thus addressed by Gudakesha (Arjuna), Hrishikesha (Krishna) drove that finest of chariots to a place between the two armies"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: हे भरतवंशी! अर्जुन के ऐसा कहने पर, श्रीकृष्ण ने दोनों सेनाओं के बीच उस उत्तम रथ को खड़ा कर दिया।"}]},{"id":"1.25","chapterNumber":1,"verseNumber":25,"sanskrit":"भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |\nउवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ||१-२५||","transliteration":"bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām .\nuvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ||1-25||","dayOrder":24,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"...in front of Bhishma, Drona, and all the rulers of the earth -- and said: \"O Partha, look at these assembled Kurus.\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भीष्म, द्रोण और पृथ्वी के सभी राजाओं के सामने, उन्होंने कहा: 'पार्थ, यहाँ इकट्ठे हुए इन कुरुओं को देखो।'"}]},{"id":"1.26","chapterNumber":1,"verseNumber":26,"sanskrit":"तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |\nआचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||१-२६||","transliteration":"tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān .\nācāryānmātulānbhrātṛnputrānpautrānsakhīṃstathā ||1-26||","dayOrder":25,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There Arjuna saw standing in both armies: fathers, grandfathers, teachers, maternal uncles, brothers, sons, grandsons, and friends too --"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वहां अर्जुन ने पिताओं, दादाओं, गुरुओं, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पोतों और मित्रों को खड़े हुए देखा।"}]},{"id":"1.27","chapterNumber":1,"verseNumber":27,"sanskrit":"श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |\nतान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||१-२७||","transliteration":"śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi .\ntānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ||1-27||","dayOrder":26,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"...fathers-in-law and dear companions in both armies. Seeing all these kinsmen assembled there, the son of Kunti was overcome by deep compassion and, filled with sorrow, spoke these words:"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"...दोनों सेनाओं में ससुरों और मित्रों को भी देखा। वहां उपस्थित उन सभी बंधु-बांधवों को देखकर कुंतीपुत्र अत्यंत करुणा से भर गए और दुखी होकर यह बोले:"}]},{"id":"1.28","chapterNumber":1,"verseNumber":28,"sanskrit":"कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |\nअर्जुन उवाच |\nदृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||१-२८||","transliteration":"kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt .\narjuna uvāca .\ndṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam ||1-28||","dayOrder":27,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Krishna, seeing all these kinsmen assembled here, eager for battle --"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"गहरी करुणा से भरकर और दुखी होते हुए अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण, युद्ध की इच्छा से यहाँ एकत्रित अपने इन सगे-संबंधियों को देखकर..."}]},{"id":"1.29","chapterNumber":1,"verseNumber":29,"sanskrit":"सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |\nवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||१-२९||","transliteration":"sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati .\nvepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ||1-29||","dayOrder":28,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"...my limbs are giving way, my mouth goes dry; my body trembles and my hair stands on end."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मेरे अंग शिथिल पड़ रहे हैं, मेरा मुँह सूख रहा है, मेरा शरीर काँप रहा है और मेरे रोंगटे खड़े हो रहे हैं।"}]},{"id":"1.30","chapterNumber":1,"verseNumber":30,"sanskrit":"गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते |\nन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||१-३०||","transliteration":"gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate .\nna ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ||1-30||","dayOrder":29,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"My bow Gandiva slips from my hand, and my skin burns all over; I cannot even stand steady, and my mind seems to be spinning."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मेरे हाथ से गांडीव धनुष छूट रहा है और मेरी त्वचा जल रही है। मैं खड़ा भी नहीं रह पा रहा हूँ और मेरा मन चकरा रहा है।"}]},{"id":"1.31","chapterNumber":1,"verseNumber":31,"sanskrit":"निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |\nन च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||१-३१||","transliteration":"nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava .\nna ca śreyo.anupaśyāmi hatvā svajanamāhave ||1-31||","dayOrder":30,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Keshava, I see only bad omens; and I see no good that can come from killing my own people in this battle."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे केशव, मुझे केवल अशुभ लक्षण दिखाई दे रहे हैं और इस युद्ध में अपने ही लोगों को मारने में मुझे कोई भलाई नहीं दिखती।"}]},{"id":"1.32","chapterNumber":1,"verseNumber":32,"sanskrit":"न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |\nकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||१-३२||","transliteration":"na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca .\nkiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ||1-32||","dayOrder":31,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I want no victory, O Krishna, nor kingdoms, nor pleasures. O Govinda, what use is a kingdom to us? What use are enjoyments, or even life itself?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कृष्ण, मैं न तो विजय चाहता हूँ, न राज्य और न ही सुख। हे गोविंद, हमें राज्य, भोगों या इस जीवन से भी क्या लाभ?"}]},{"id":"1.33","chapterNumber":1,"verseNumber":33,"sanskrit":"येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |\nत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||१-३३||","transliteration":"yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca .\nta ime.avasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||1-33||","dayOrder":32,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The very people for whose sake we desire kingdom, enjoyments, and pleasures -- they are the ones standing here in battle, ready to give up their lives and wealth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते हैं, वे ही लोग अपने प्राण और धन त्यागने को तैयार होकर यहाँ युद्ध में खड़े हैं।"}]},{"id":"1.34","chapterNumber":1,"verseNumber":34,"sanskrit":"आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः |\nमातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||१-३४||","transliteration":"ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ .\nmātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā ||1-34||","dayOrder":33,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Teachers, fathers, sons, and grandfathers; maternal uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law, and other relatives --"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"गुरुजन, पिता, पुत्र और दादा, मामा, ससुर, पोते, साले तथा अन्य संबंधी।"}]},{"id":"1.35","chapterNumber":1,"verseNumber":35,"sanskrit":"एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |\nअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ||१-३५||","transliteration":"etānna hantumicchāmi ghnato.api madhusūdana .\napi trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte ||1-35||","dayOrder":34,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Madhusudana, even if they try to kill me, I do not wish to kill these people -- not even for dominion over the three worlds. How much less, then, for the sake of this earth alone."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे मधुसूदन, भले ही ये मुझे मार डालें, फिर भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता। तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, तो फिर केवल इस धरती के लिए तो बात ही क्या है।"}]},{"id":"1.36","chapterNumber":1,"verseNumber":36,"sanskrit":"निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |\nपापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ||१-३६||","transliteration":"nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana .\npāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ||1-36||","dayOrder":35,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Janardana, what pleasure can come to us from killing the sons of Dhritarashtra? Only sin would take hold of us by slaying these aggressors."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या सुख मिलेगा? इन आततायियों को मारने से हमें केवल पाप ही लगेगा।"}]},{"id":"1.37","chapterNumber":1,"verseNumber":37,"sanskrit":"तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |\nस्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||१-३७||","transliteration":"tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān .\nsvajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ||1-37||","dayOrder":36,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore we should not kill the sons of Dhritarashtra, who are our own relatives. O Madhava, how could we ever be happy after killing our own people?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए हे माधव, हमें अपने ही सगे-संबंधियों, धृतराष्ट्र के पुत्रों को नहीं मारना चाहिए। अपने ही लोगों को मारकर हम कैसे सुखी हो सकते हैं?"}]},{"id":"1.38","chapterNumber":1,"verseNumber":38,"sanskrit":"यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |\nकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||१-३८||","transliteration":"yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ .\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ||1-38||","dayOrder":37,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even if these men -- their minds clouded by greed -- see no wrong in destroying the family and no sin in betraying friends,"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भले ही लालच के कारण इनकी बुद्धि भ्रष्ट हो गई है और ये लोग परिवार को नष्ट करने का दोष और मित्रों को धोखा देने का पाप नहीं देख पा रहे हैं,"}]},{"id":"1.39","chapterNumber":1,"verseNumber":39,"sanskrit":"कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |\nकुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||१-३९||","transliteration":"kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum .\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ||1-39||","dayOrder":38,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"...why should we, who can clearly see the wrong in destroying the family, not know enough to turn away from this sin, O Janardana?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे जनार्दन, जब हम कुल के नाश से होने वाले दोष को स्पष्ट रूप से देख रहे हैं, तो हमें इस पाप से पीछे हटने के बारे में क्यों नहीं सोचना चाहिए?"}]},{"id":"1.40","chapterNumber":1,"verseNumber":40,"sanskrit":"कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |\nधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ||१-४०||","transliteration":"kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ .\ndharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo.abhibhavatyuta ||1-40||","dayOrder":39,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When a family is destroyed, the family's ancient dharma is lost. And when dharma is lost, lawlessness overtakes the entire family."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुल का नाश होने पर कुल के सनातन धर्म नष्ट हो जाते हैं। धर्म के नष्ट होने पर पूरे कुल पर अधर्म हावी हो जाता है।"}]},{"id":"1.41","chapterNumber":1,"verseNumber":41,"sanskrit":"अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |\nस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ||१-४१||","transliteration":"adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ .\nstrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ||1-41||","dayOrder":40,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Krishna, when lawlessness takes hold, the women of the family become corrupted; and when women are corrupted, O Varshneya, there arises a mixing of the social orders."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कृष्ण, अधर्म के बढ़ने से कुल की स्त्रियाँ भ्रष्ट हो जाती हैं, और हे वार्ष्णेय, स्त्रियों के भ्रष्ट होने पर वर्णसंकर पैदा होते हैं।"}]},{"id":"1.42","chapterNumber":1,"verseNumber":42,"sanskrit":"सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |\nपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ||१-४२||","transliteration":"saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca .\npatanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ||1-42||","dayOrder":41,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This mixing of the social orders leads both the family destroyers and the family itself into ruin. The ancestors of these people fall as well, deprived of their offerings of food and water."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह वर्णसंकर कुल का नाश करने वालों और पूरे कुल को नरक में ले जाता है। पिण्ड और जल दान की क्रियाएँ बंद हो जाने से इनके पूर्वजों का भी पतन हो जाता है।"}]},{"id":"1.43","chapterNumber":1,"verseNumber":43,"sanskrit":"दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः |\nउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||१-४३||","transliteration":"doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ .\nutsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ||1-43||","dayOrder":42,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Through these wrongdoings of the family destroyers -- which cause the mixing of the social orders -- the eternal traditions of both caste and family are uprooted."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुल का नाश करने वालों के इन दोषों से, जो वर्णसंकर का कारण बनते हैं, सनातन जाति-धर्म और कुल-धर्म नष्ट हो जाते हैं।"}]},{"id":"1.44","chapterNumber":1,"verseNumber":44,"sanskrit":"उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन |\nनरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (or नरकेऽनियतं) ||१-४४||","transliteration":"utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana .\nnarake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ||1-44||","dayOrder":43,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_44.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Janardana, we have heard that those people whose family traditions are destroyed must dwell in hell for an indefinite period."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे जनार्दन, हमने सुना है कि जिन लोगों के कुल का धर्म नष्ट हो जाता है, उन्हें अनिश्चित काल तक नरक में रहना पड़ता है।"}]},{"id":"1.45","chapterNumber":1,"verseNumber":45,"sanskrit":"अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |\nयद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||१-४५||","transliteration":"aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam .\nyadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ||1-45||","dayOrder":44,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_45.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"What a terrible sin we have set ourselves up to commit -- driven by greed for the pleasures of a kingdom, we are ready to kill our own people. What a shame."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कितने दुख की बात है कि हम एक बहुत बड़ा पाप करने का निश्चय कर बैठे हैं—राज्य के सुख के लोभ में आकर हम अपने ही लोगों को मारने के लिए तैयार हो गए हैं।"}]},{"id":"1.46","chapterNumber":1,"verseNumber":46,"sanskrit":"यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः |\nधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ||१-४६||","transliteration":"yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ .\ndhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ||1-46||","dayOrder":45,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_46.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It would be far better for me if the armed sons of Dhritarashtra were to kill me in battle -- unarmed and offering no resistance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि धृतराष्ट्र के शस्त्रधारी पुत्र युद्ध में मुझे निहत्था और बिना विरोध किए मार भी दें, तो वह मेरे लिए कहीं अधिक अच्छा होगा।"}]},{"id":"1.47","chapterNumber":1,"verseNumber":47,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nएवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् |\nविसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ||१-४७||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nevamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat .\nvisṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ ||1-47||","dayOrder":46,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/1_47.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Having spoken these words on the battlefield, Arjuna cast aside his bow and arrows and sank down on the seat of the chariot, his mind overwhelmed with grief."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: युद्धभूमि में ऐसा कहकर, अर्जुन ने अपने धनुष और बाणों को रख दिया और शोक से व्याकुल होकर रथ के आसन पर बैठ गए।"}]},{"id":"2.1","chapterNumber":2,"verseNumber":1,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nतं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् |\nविषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ||२-१||","transliteration":"sañjaya uvāca .\ntaṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam .\nviṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||2-1||","dayOrder":47,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: To Arjuna, who was thus overcome by pity -- his eyes troubled and full of tears, lost in grief -- Madhusudana (Krishna) spoke these words."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: इस प्रकार करुणा से भरे, आँसुओं से भरी व्याकुल आँखों वाले और शोक में डूबे हुए अर्जुन से मधुसूदन ने ये वचन कहे।"}]},{"id":"2.2","chapterNumber":2,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nकुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् |\nअनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ||२-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nkutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam .\nanāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||2-2||","dayOrder":48,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O Arjuna, where has this weakness come from at this critical moment? It is unworthy of a noble person -- it shuts the door to heaven and leads to disgrace."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: अर्जुन, इस संकट के समय तुम्हारे अंदर यह कमजोरी कहाँ से आ गई? यह श्रेष्ठ लोगों के योग्य नहीं है, यह स्वर्ग की ओर नहीं ले जाती और केवल अपयश का कारण बनती है।"}]},{"id":"2.3","chapterNumber":2,"verseNumber":3,"sanskrit":"क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते |\nक्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ||२-३||","transliteration":"klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate .\nkṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||2-3||","dayOrder":49,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Do not give in to unmanliness, O Partha -- it does not become you. Shake off this petty weakness of heart and stand up, O scorcher of foes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, कायर मत बनो, यह तुम्हें शोभा नहीं देता। हृदय की इस तुच्छ दुर्बलता को त्याग कर उठो, हे परंतप।"}]},{"id":"2.4","chapterNumber":2,"verseNumber":4,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nकथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन |\nइषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ||२-४||","transliteration":"arjuna uvāca .\nkathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana .\niṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||2-4||","dayOrder":50,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Madhusudana, O destroyer of foes -- how can I shoot arrows at Bhishma and Drona in battle? They are worthy of my reverence."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे मधुसूदन, हे शत्रुओं का नाश करने वाले! मैं युद्ध में भीष्म और द्रोण पर बाण कैसे चला सकता हूँ? वे तो मेरे लिए पूजनीय हैं।"}]},{"id":"2.5","chapterNumber":2,"verseNumber":5,"sanskrit":"गुरूनहत्वा हि महानुभावान्\nश्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके |\nहत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव\nभुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ||२-५||","transliteration":"gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke .\nhatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||2-5||","dayOrder":51,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It is better in this world to live on a beggar's crust than to kill these noble elders. If I slay my teachers -- even if they are greedy for wealth -- every pleasure I enjoy here would be soaked in their blood."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इन महान गुरुओं को मारने के बजाय इस दुनिया में भीख मांगकर जीना भी ज्यादा बेहतर है। अगर मैं अपने गुरुओं को मार दूँ—भले ही वे धन के लालची हों—तो यहाँ मिलने वाले मेरे सारे सुख उनके खून से सने होंगे।"}]},{"id":"2.6","chapterNumber":2,"verseNumber":6,"sanskrit":"न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो\nयद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः |\nयानेव हत्वा न जिजीविषामस्-\nतेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ||२-६||","transliteration":"na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ .\nyāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ te.avasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||2-6||","dayOrder":52,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"We do not even know which would be better for us: to conquer them or to be conquered by them. The sons of Dhritarashtra stand before us -- and if we kill them, we would not want to live."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिए क्या बेहतर है—उन्हें जीतना या उनसे हार जाना। जिन्हें मारकर हम जीना भी नहीं चाहेंगे, वे ही धृतराष्ट्र के पुत्र हमारे सामने खड़े हैं।"}]},{"id":"2.7","chapterNumber":2,"verseNumber":7,"sanskrit":"कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः\nपृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः |\nयच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे\nशिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ||२-७||","transliteration":"kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ .\nyacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste.ahaṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||2-7||","dayOrder":53,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"My very nature is overcome by the fault of weak pity, and my mind is confused about what my dharma is. I ask you: tell me for certain what is best for me. I am your disciple -- teach me, for I have come to you for refuge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कायरता के दोष के कारण मेरा स्वभाव दब गया है और मेरा मन धर्म के विषय में भ्रमित है। मैं आपसे पूछता हूँ: जो मेरे लिए निश्चित रूप से सबसे अच्छा हो, वह मुझे बताएँ। मैं आपका शिष्य हूँ और आपकी शरण में आया हूँ, मुझे शिक्षा दें।"}]},{"id":"2.8","chapterNumber":2,"verseNumber":8,"sanskrit":"न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्\nयच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् |\nअवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं\nराज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ||२-८||","transliteration":"na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām .\navāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||2-8||","dayOrder":54,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I cannot see what would remove this grief that is burning up my senses -- even if I were to gain a prosperous and unchallenged kingdom on earth, or even lordship over the gods."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भले ही मुझे इस धरती पर बिना किसी शत्रु का समृद्ध राज्य मिल जाए, या देवताओं का स्वामित्व भी प्राप्त हो जाए, फिर भी मुझे ऐसा कुछ दिखाई नहीं देता जो मेरी इंद्रियों को सुखा देने वाले इस शोक को दूर कर सके।"}]},{"id":"2.9","chapterNumber":2,"verseNumber":9,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nएवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप |\nन योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ||२-९||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nevamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ .\nna yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||2-9||","dayOrder":55,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Having spoken thus to Hrishikesha, Gudakesha (Arjuna) -- that scorcher of foes -- told Govinda, \"I will not fight,\" and fell silent."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: हृषीकेश से ऐसा कहने के बाद, शत्रुओं को तपाने वाले गुडाकेश (अर्जुन) ने गोविंद से कहा, \"मैं युद्ध नहीं करूँगा,\" और चुप हो गए।"}]},{"id":"2.10","chapterNumber":2,"verseNumber":10,"sanskrit":"तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत |\nसेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ||२-१०||","transliteration":"tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata .\nsenayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||2-10||","dayOrder":56,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hrishikesha, as if smiling, spoke these words to him who sat in sorrow between the two armies, O Bharata (Dhritarashtra)."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, दोनों सेनाओं के बीच शोक में डूबे हुए उस अर्जुन से श्रीकृष्ण ने मुस्कुराते हुए ये शब्द कहे।"}]},{"id":"2.11","chapterNumber":2,"verseNumber":11,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nअशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे |\nगतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ||२-११||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\naśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase .\ngatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||2-11||","dayOrder":57,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: You grieve for those who do not deserve grief, yet you speak as if you were wise. The truly learned grieve neither for the dead nor for the living."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: तुम उनके लिए शोक कर रहे हो जिनके लिए शोक नहीं करना चाहिए, और ज्ञानियों जैसी बातें कर रहे हो। ज्ञानी लोग न तो मृतकों के लिए और न ही जीवितों के लिए शोक करते हैं।"}]},{"id":"2.12","chapterNumber":2,"verseNumber":12,"sanskrit":"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः |\nन चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ||२-१२||","transliteration":"na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ .\nna caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||2-12||","dayOrder":58,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There was never a time when I did not exist, nor you, nor these kings. And it is certainly not the case that any of us will cease to exist hereafter."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ऐसा कोई समय नहीं था जब मैं नहीं था, या तुम नहीं थे, या ये राजा नहीं थे। और ऐसा भी नहीं है कि भविष्य में हम सब नहीं रहेंगे।"}]},{"id":"2.13","chapterNumber":2,"verseNumber":13,"sanskrit":"देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा |\nतथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ||२-१३||","transliteration":"dehino.asminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā .\ntathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||2-13||","dayOrder":59,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as the embodied self passes through childhood, youth, and old age in this body, so too does it pass into another body at death. A wise person is not confused by this."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस प्रकार इस शरीर में आत्मा बचपन, जवानी और बुढ़ापे से गुजरती है, उसी प्रकार मृत्यु के बाद वह दूसरा शरीर प्राप्त कर लेती है। बुद्धिमान व्यक्ति इस बात से भ्रमित नहीं होता।"}]},{"id":"2.14","chapterNumber":2,"verseNumber":14,"sanskrit":"मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः |\nआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ||२-१४||","transliteration":"mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .\nāgamāpāyino.anityāstāṃstitikṣasva bhārata ||2-14||","dayOrder":60,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O son of Kunti, the contacts of the senses with their objects bring cold and heat, pleasure and pain. They come and go -- they are not permanent. Bear them with patience, O Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, इंद्रियों का विषयों से संपर्क सर्दी-गर्मी और सुख-दुख देने वाला है। ये आते-जाते रहते हैं और अस्थायी हैं। हे भरतवंशी, इन्हें धैर्यपूर्वक सहन करो।"}]},{"id":"2.15","chapterNumber":2,"verseNumber":15,"sanskrit":"यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ |\nसमदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ||२-१५||","transliteration":"yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha .\nsamaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so.amṛtatvāya kalpate ||2-15||","dayOrder":61,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O best among men, the wise person whom these experiences do not disturb, who remains steady in both pain and pleasure, becomes fit for immortality (amrita)."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पुरुषश्रेष्ठ! जिस धीर व्यक्ति को ये अनुभव विचलित नहीं करते, जो सुख और दुःख में समान रहता है, वह मोक्ष (अमृत) के योग्य हो जाता है।"}]},{"id":"2.16","chapterNumber":2,"verseNumber":16,"sanskrit":"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः |\nउभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ||२-१६||","transliteration":"nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .\nubhayorapi dṛṣṭo.antastvanayostattvadarśibhiḥ ||2-16||","dayOrder":62,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The unreal has no being; the real has no non-existence. The truth of both has been seen by the seers of reality."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"असत्य का कोई अस्तित्व नहीं है और सत्य का कभी अभाव नहीं होता। सत्य को जानने वालों ने इन दोनों के ही अंतिम सत्य को देखा है।"}]},{"id":"2.17","chapterNumber":2,"verseNumber":17,"sanskrit":"अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् |\nविनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ||२-१७||","transliteration":"avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam .\nvināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||2-17||","dayOrder":63,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that to be indestructible by which all this is pervaded. No one is able to cause the destruction of this Imperishable."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम उसे अविनाशी जानो जिससे यह संपूर्ण संसार व्याप्त है। इस अविनाशी का विनाश कोई नहीं कर सकता।"}]},{"id":"2.18","chapterNumber":2,"verseNumber":18,"sanskrit":"अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः |\nअनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ||२-१८||","transliteration":"antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ .\nanāśino.aprameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||2-18||","dayOrder":64,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"These bodies of the embodied self -- which is eternal, indestructible, and immeasurable -- are said to have an end. Therefore, fight, O Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"नित्य, अविनाशी और असीमित आत्मा के ये शरीर नाशवान बताए गए हैं। इसलिए हे भरतवंशी, तुम युद्ध करो।"}]},{"id":"2.19","chapterNumber":2,"verseNumber":19,"sanskrit":"य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् |\nउभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ||२-१९||","transliteration":"ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||2-19||","dayOrder":65,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"He who thinks of the self as the slayer, and he who thinks of it as the slain -- both of them do not know. The self neither slays nor is it slain."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो इस आत्मा को मारने वाला समझता है और जो इसे मारा गया मानता है, वे दोनों ही नहीं जानते। यह आत्मा न तो किसी को मारता है और न ही मारा जाता है।"}]},{"id":"2.20","chapterNumber":2,"verseNumber":20,"sanskrit":"न जायते म्रियते वा कदाचिन्\nनायं भूत्वा भविता वा न भूयः |\nअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो\nन हन्यते हन्यमाने शरीरे ||२-२०||","transliteration":"na jāyate mriyate vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ .\najo nityaḥ śāśvato.ayaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||2-20||","dayOrder":66,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The self is never born and never dies. It does not come into being and then cease to exist. It is unborn, eternal, changeless, and ancient. It is not killed when the body is killed."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आत्मा न तो कभी जन्म लेती है और न ही कभी मरती है। ऐसा भी नहीं है कि यह उत्पन्न होकर फिर नष्ट हो जाएगी। यह अजन्मी, नित्य, शाश्वत और पुरातन है। शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारी जाती।"}]},{"id":"2.21","chapterNumber":2,"verseNumber":21,"sanskrit":"वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् |\nकथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ||२-२१||","transliteration":"vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam .\nkathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||2-21||","dayOrder":67,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Partha, how can a person who knows the self to be indestructible, eternal, unborn, and inexhaustible -- how can they cause anyone to be slain, or slay anyone?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, जो पुरुष इसे अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह किसी को कैसे मरवा सकता है या मार सकता है?"}]},{"id":"2.22","chapterNumber":2,"verseNumber":22,"sanskrit":"वासांसि जीर्णानि यथा विहाय\nनवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |\nतथा शरीराणि विहाय जीर्णा-\nन्यन्यानि संयाति नवानि देही ||२-२२||","transliteration":"vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro.aparāṇi .\ntathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī ||2-22||","dayOrder":68,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as a person discards worn-out garments and puts on new ones, so the embodied self casts off worn-out bodies and takes on new ones."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जैसे मनुष्य पुराने कपड़ों को छोड़कर नए कपड़े पहन लेता है, वैसे ही आत्मा पुराने शरीरों को त्यागकर नए शरीरों को धारण करती है।"}]},{"id":"2.23","chapterNumber":2,"verseNumber":23,"sanskrit":"नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः |\nन चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ||२-२३||","transliteration":"nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ .\nna cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||2-23||","dayOrder":69,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Weapons do not cut the self; fire does not burn it; water does not wet it; wind does not dry it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस आत्मा को शस्त्र काट नहीं सकते, आग इसे जला नहीं सकती, जल इसे भिगो नहीं सकता और हवा इसे सुखा नहीं सकती।"}]},{"id":"2.24","chapterNumber":2,"verseNumber":24,"sanskrit":"अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च |\nनित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ||२-२४||","transliteration":"acchedyo.ayamadāhyo.ayamakledyo.aśoṣya eva ca .\nnityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo.ayaṃ sanātanaḥ ||2-24||","dayOrder":70,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The self cannot be cut, burned, wetted, or dried. It is eternal, all-pervading, stable, immovable, and ancient."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस आत्मा को न तो काटा जा सकता है, न जलाया जा सकता है, न भिगोया जा सकता है और न ही सुखाया जा सकता है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।"}]},{"id":"2.25","chapterNumber":2,"verseNumber":25,"sanskrit":"अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते |\nतस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ||२-२५||","transliteration":"avyakto.ayamacintyo.ayamavikāryo.ayamucyate .\ntasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||2-25||","dayOrder":71,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The self is said to be unmanifest, unthinkable, and unchangeable. Therefore, knowing it to be so, you should not grieve."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस आत्मा को अव्यक्त, अकल्पनीय और अपरिवर्तनशील कहा जाता है। इसलिए, इसे ऐसा जानकर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।"}]},{"id":"2.26","chapterNumber":2,"verseNumber":26,"sanskrit":"अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् |\nतथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ||२-२६||","transliteration":"atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam .\ntathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||2-26||","dayOrder":72,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But even if you believe the self to be constantly born and constantly dying, O mighty-armed one, you still should not grieve this way."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और हे महाबाहु, यदि तुम यह भी मानते हो कि आत्मा निरंतर जन्म लेती है और निरंतर मरती है, तो भी तुम्हें इस तरह शोक नहीं करना चाहिए।"}]},{"id":"2.27","chapterNumber":2,"verseNumber":27,"sanskrit":"जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च |\nतस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-२७||","transliteration":"jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca .\ntasmādaparihārye.arthe na tvaṃ śocitumarhasi ||2-27||","dayOrder":73,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For death is certain for the born, and birth is certain for the dead. Therefore, over what is unavoidable you should not grieve."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि जन्म लेने वाले की मृत्यु निश्चित है, और मरने वाले का जन्म निश्चित है। इसलिए, जिसे टाला नहीं जा सकता, उस विषय में तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।"}]},{"id":"2.28","chapterNumber":2,"verseNumber":28,"sanskrit":"अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत |\nअव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||२-२८||","transliteration":"avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata .\navyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||2-28||","dayOrder":74,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Bharata, beings are unmanifest before their birth and unmanifest again after death -- they are manifest only in the middle. What is there to grieve about?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, सभी प्राणी जन्म से पहले अप्रकट रहते हैं और मृत्यु के बाद फिर से अप्रकट हो जाते हैं — वे केवल बीच के समय में ही प्रकट होते हैं। तो फिर इसमें शोक करने की क्या बात है?"}]},{"id":"2.29","chapterNumber":2,"verseNumber":29,"sanskrit":"आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-\nमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः |\nआश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति\nश्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ||२-२९||","transliteration":"āścaryavatpaśyati kaścidenam āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ .\nāścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||2-29||","dayOrder":75,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One sees the self as a wonder; another speaks of it as a wonder; another hears of it as a wonder -- yet even after hearing, no one truly understands it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कोई इस आत्मा को आश्चर्य की तरह देखता है, कोई दूसरा इसके बारे में आश्चर्य की तरह बताता है, कोई अन्य इसे आश्चर्य की तरह सुनता है, और सुनने के बाद भी कोई इसे वास्तव में नहीं समझ पाता।"}]},{"id":"2.30","chapterNumber":2,"verseNumber":30,"sanskrit":"देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत |\nतस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ||२-३०||","transliteration":"dehī nityamavadhyo.ayaṃ dehe sarvasya bhārata .\ntasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||2-30||","dayOrder":76,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The embodied self dwelling in everyone's body can never be slain, O Bharata. Therefore, you should not grieve for any being."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भारत, सबके शरीर में रहने वाली यह आत्मा कभी मारी नहीं जा सकती। इसलिए तुम्हें किसी भी प्राणी के लिए शोक नहीं करना चाहिए।"}]},{"id":"2.31","chapterNumber":2,"verseNumber":31,"sanskrit":"स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि |\nधर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ||२-३१||","transliteration":"svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi .\ndharmyāddhi yuddhācchreyo.anyatkṣatriyasya na vidyate ||2-31||","dayOrder":77,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Considering your own duty, you should not waver. For a Kshatriya, there is nothing better than a righteous battle."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपने धर्म का विचार करके तुम्हें विचलित नहीं होना चाहिए, क्योंकि एक क्षत्रिय के लिए धर्म-युद्ध से बेहतर कुछ और नहीं है।"}]},{"id":"2.32","chapterNumber":2,"verseNumber":32,"sanskrit":"यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् |\nसुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ||२-३२||","transliteration":"yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam .\nsukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam ||2-32||","dayOrder":78,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Partha, fortunate are the Kshatriyas who encounter a battle like this -- one that comes unsought and opens the door to heaven."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, वे क्षत्रिय भाग्यशाली हैं जिन्हें ऐसा युद्ध मिलता है, जो बिना मांगे अपने आप आ गया है और स्वर्ग का खुला द्वार है।"}]},{"id":"2.33","chapterNumber":2,"verseNumber":33,"sanskrit":"अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि |\nततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ||२-३३||","transliteration":"atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi .\ntataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ||2-33||","dayOrder":79,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But if you will not fight this righteous war, then abandoning your duty and honour, you will incur sin."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन अगर तुम यह धर्म-युद्ध नहीं लड़ोगे, तो अपना धर्म और कीर्ति खोकर पाप के भागी बनोगे।"}]},{"id":"2.34","chapterNumber":2,"verseNumber":34,"sanskrit":"अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् |\nसम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ||२-३४||","transliteration":"akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te.avyayām .\nsambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ||2-34||","dayOrder":80,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"People will speak of your everlasting dishonour, and for one who has been honoured, dishonour is worse than death."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लोग हमेशा तुम्हारे अपयश की बात करेंगे, और एक सम्मानित व्यक्ति के लिए अपयश मृत्यु से भी बदतर होता है।"}]},{"id":"2.35","chapterNumber":2,"verseNumber":35,"sanskrit":"भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः |\nयेषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ||२-३५||","transliteration":"bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ .\nyeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ||2-35||","dayOrder":81,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The great warriors will think you withdrew from battle out of fear. Those who held you in high esteem will now regard you lightly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"महारथी सोचेंगे कि तुम डर के कारण युद्ध से पीछे हट गए हो। जिन लोगों की नजरों में तुम्हारा बहुत सम्मान था, अब वे तुम्हें तुच्छ समझेंगे।"}]},{"id":"2.36","chapterNumber":2,"verseNumber":36,"sanskrit":"अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः |\nनिन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ||२-३६||","transliteration":"avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ .\nnindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ||2-36||","dayOrder":82,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Your enemies, slandering your strength, will speak many words that should not be spoken. What pain is greater than that?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम्हारे शत्रु तुम्हारे सामर्थ्य की निंदा करते हुए बहुत सी ऐसी बातें कहेंगे जो नहीं कहनी चाहिए। भला इससे बड़ा दुख और क्या होगा?"}]},{"id":"2.37","chapterNumber":2,"verseNumber":37,"sanskrit":"हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् |\nतस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ||२-३७||","transliteration":"hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm .\ntasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ||2-37||","dayOrder":83,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If you are slain, you will attain heaven; if you conquer, you will enjoy the earth. Therefore, rise up, O son of Kunti, resolved to fight."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि तुम मारे गए तो स्वर्ग प्राप्त करोगे, और यदि जीत गए तो पृथ्वी का राज्य भोगोगे। इसलिए हे कुंतीपुत्र, युद्ध का दृढ़ निश्चय करके उठ खड़े हो।"}]},{"id":"2.38","chapterNumber":2,"verseNumber":38,"sanskrit":"सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ |\nततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ||२-३८||","transliteration":"sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau .\ntato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ||2-38||","dayOrder":84,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Holding pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat as equal -- engage in battle. This way you will not incur sin."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सुख-दुख, लाभ-हानि और जय-पराजय को समान समझकर युद्ध के लिए तैयार हो जाओ। इस प्रकार तुम्हें पाप नहीं लगेगा।"}]},{"id":"2.39","chapterNumber":2,"verseNumber":39,"sanskrit":"एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु |\nबुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ||२-३९||","transliteration":"eṣā te.abhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu .\nbuddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ||2-39||","dayOrder":85,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This wisdom has been taught to you from the standpoint of Sankhya. Now hear it from the standpoint of Yoga, O Partha -- endowed with this understanding, you will cast off the bondage of karma."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, यह बुद्धि तुम्हें सांख्य के दृष्टिकोण से बताई गई है। अब इसे योग के दृष्टिकोण से सुनो। इस बुद्धि से युक्त होकर तुम कर्म के बंधन को काट दोगे।"}]},{"id":"2.40","chapterNumber":2,"verseNumber":40,"sanskrit":"नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते |\nस्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ||२-४०||","transliteration":"nehābhikramanāśo.asti pratyavāyo na vidyate .\nsvalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ||2-40||","dayOrder":86,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"On this path there is no loss of effort and no adverse effect. Even a little practice of this dharma protects one from great fear."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस मार्ग पर किए गए प्रयास का कभी नाश नहीं होता और न ही कोई विपरीत प्रभाव होता है। इस धर्म का थोड़ा सा भी पालन बड़े भय से बचाता है।"}]},{"id":"2.41","chapterNumber":2,"verseNumber":41,"sanskrit":"व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन |\nबहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ||२-४१||","transliteration":"vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana .\nbahuśākhā hyanantāśca buddhayo.avyavasāyinām ||2-41||","dayOrder":87,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O joy of the Kurus, in this the resolute mind is single and one-pointed. The thoughts of the irresolute are many-branched and endless."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुरुनन्दन, इस मार्ग में दृढ़ निश्चय वाली बुद्धि एक ही होती है। अनिश्चयी लोगों की बुद्धि कई शाखाओं में बँटी हुई और अनंत होती है।"}]},{"id":"2.42","chapterNumber":2,"verseNumber":42,"sanskrit":"यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः |\nवेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ||२-४२||","transliteration":"yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ .\nvedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ||2-42||","dayOrder":88,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The unwise, O Partha, who take delight in the letter of the Vedas, speak flowery words -- saying there is nothing beyond the rewards they describe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, अज्ञानी लोग जो वेदों के शब्दों में ही आनंद लेते हैं, वे यह कहते हुए लुभावनी बातें करते हैं कि इसके अलावा और कुछ नहीं है।"}]},{"id":"2.43","chapterNumber":2,"verseNumber":43,"sanskrit":"कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |\nक्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ||२-४३||","transliteration":"kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām .\nkriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ||2-43||","dayOrder":89,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Full of desires, with heaven as their highest goal, they prescribe rituals leading to rebirth -- elaborate rites for the attainment of pleasure and power."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इच्छाओं से भरे हुए और स्वर्ग को ही अपना सर्वोच्च लक्ष्य मानने वाले लोग, भोग और ऐश्वर्य पाने के लिए ऐसे अनेक कर्मकांडों का विधान करते हैं, जो कर्म के फल के रूप में पुनर्जन्म देते हैं।"}]},{"id":"2.44","chapterNumber":2,"verseNumber":44,"sanskrit":"भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |\nव्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||२-४४||","transliteration":"bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām .\nvyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ||2-44||","dayOrder":90,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_44.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For those attached to pleasure and power, whose minds are carried away by such talk -- the resolute, one-pointed understanding needed for meditation does not arise."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग भोग और ऐश्वर्य में आसक्त हैं, और जिनका मन उन बातों से भटक गया है, उनकी दृढ़ निश्चय वाली बुद्धि समाधि में स्थिर नहीं होती।"}]},{"id":"2.45","chapterNumber":2,"verseNumber":45,"sanskrit":"त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन |\nनिर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ||२-४५||","transliteration":"traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna .\nnirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ||2-45||","dayOrder":91,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_45.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Vedas deal with the three gunas. O Arjuna, rise above all three gunas -- be free from the pairs of opposites, ever established in sattva, free from acquisition and preservation, and centered in the self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, वेदों का विषय तीन गुण हैं। तुम इन तीनों गुणों से ऊपर उठो। सुख-दुख जैसे द्वंद्वों से मुक्त हो जाओ, हमेशा सत्त्व में स्थित रहो, पाने और बचाने की चिंता से मुक्त होकर आत्मा में स्थित रहो।"}]},{"id":"2.46","chapterNumber":2,"verseNumber":46,"sanskrit":"यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके |\nतावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||२-४६||","transliteration":"yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake .\ntāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ||2-46||","dayOrder":92,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_46.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as a person needs only a small reservoir when there is a great flood all around -- so too the wise Brahmin who knows the self has that much use for all the Vedas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब चारों ओर पानी ही पानी हो, तो एक छोटे कुएं का जितना उपयोग रह जाता है, ब्रह्म को जानने वाले ज्ञानी ब्राह्मण के लिए सभी वेदों का बस उतना ही उपयोग रह जाता है।"}]},{"id":"2.47","chapterNumber":2,"verseNumber":47,"sanskrit":"कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन |\nमा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ||२-४७||","transliteration":"karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana .\nmā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo.astvakarmaṇi ||2-47||","dayOrder":93,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_47.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You have a right to action alone, never to its fruits. Let the fruits of action not be your motive, nor let there be any attachment to inaction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। तुम कर्म के फलों को अपना उद्देश्य मत बनाओ, और न ही कर्म न करने में तुम्हारी आसक्ति हो।"}]},{"id":"2.48","chapterNumber":2,"verseNumber":48,"sanskrit":"योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |\nसिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ||२-४८||","transliteration":"yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya .\nsiddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ||2-48||","dayOrder":94,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_48.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Established in yoga, perform your actions, O Dhananjaya -- abandoning attachment and remaining even in success and failure. This evenness is called yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे धनंजय, योग में स्थित होकर, आसक्ति को त्यागकर और सफलता तथा विफलता में समान रहकर अपने कर्म करो। इसी समभाव को योग कहा जाता है।"}]},{"id":"2.49","chapterNumber":2,"verseNumber":49,"sanskrit":"दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय |\nबुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ||२-४९||","transliteration":"dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya .\nbuddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ||2-49||","dayOrder":95,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_49.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Action motivated by desire is far inferior to the yoga of wisdom, O Dhananjaya. Take refuge in wisdom. Pitiable are those who act for the sake of results."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे धनंजय, बुद्धियोग की तुलना में सकाम कर्म बहुत निम्न है। तुम बुद्धि की शरण लो। फल की इच्छा से कर्म करने वाले लोग दयनीय हैं।"}]},{"id":"2.50","chapterNumber":2,"verseNumber":50,"sanskrit":"बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते |\nतस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ||२-५०||","transliteration":"buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte .\ntasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ||2-50||","dayOrder":96,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_50.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The one endowed with wisdom casts off here and now both good deeds and bad. Therefore, strive for yoga. Yoga is skill in action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बुद्धि से युक्त व्यक्ति इसी जीवन में अच्छे और बुरे, दोनों कर्मों को त्याग देता है। इसलिए तुम योग के लिए प्रयास करो। कर्मों में कुशलता ही योग है।"}]},{"id":"2.51","chapterNumber":2,"verseNumber":51,"sanskrit":"कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः |\nजन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ||२-५१||","transliteration":"karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ .\njanmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ||2-51||","dayOrder":97,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_51.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The wise, endowed with wisdom and renouncing the fruits born of action, are freed from the bondage of rebirth and reach the state beyond all suffering."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बुद्धि से युक्त ज्ञानी जन कर्म से उत्पन्न होने वाले फलों का त्याग करके जन्म के बंधन से मुक्त हो जाते हैं और दुखरहित अवस्था को प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"2.52","chapterNumber":2,"verseNumber":52,"sanskrit":"यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति |\nतदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ||२-५२||","transliteration":"yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati .\ntadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ||2-52||","dayOrder":98,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_52.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When your intellect passes beyond the mire of delusion, you will become indifferent to all that has been heard and all that is yet to be heard."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब तुम्हारी बुद्धि मोह के दलदल को पार कर जाएगी, तब तुम उन सभी बातों के प्रति विरक्त हो जाओगे जो अब तक सुनी गई हैं और जो आगे सुनी जानी हैं।"}]},{"id":"2.53","chapterNumber":2,"verseNumber":53,"sanskrit":"श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |\nसमाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||२-५३||","transliteration":"śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā .\nsamādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ||2-53||","dayOrder":99,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_53.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When your intellect, which has been bewildered by what you have heard, stands immovable and steady in the self -- then you will attain yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब तुम्हारी बुद्धि, जो सुनी हुई बातों से भ्रमित हो गई है, आत्मा में अचल और स्थिर हो जाएगी, तब तुम योग को प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"2.54","chapterNumber":2,"verseNumber":54,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nस्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव |\nस्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ||२-५४||","transliteration":"arjuna uvāca .\nsthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava .\nsthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ||2-54||","dayOrder":100,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_54.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Keshava, what describes one of steady wisdom who is established in deep meditation? How does one of steady mind speak? How does he sit? How does he move?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे केशव, समाधि में स्थित स्थिर बुद्धि वाले व्यक्ति की क्या पहचान है? स्थिर बुद्धि वाला व्यक्ति कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है?"}]},{"id":"2.55","chapterNumber":2,"verseNumber":55,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nप्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् |\nआत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ||२-५५||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nprajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān .\nātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ||2-55||","dayOrder":101,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_55.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O Partha, when a person completely casts off all the desires of the mind and is satisfied in the self by the self alone -- then he is called one of steady wisdom."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: हे पार्थ, जब कोई व्यक्ति मन की सभी कामनाओं को पूरी तरह त्याग देता है और अपनी आत्मा से आत्मा में ही संतुष्ट रहता है, तब उसे स्थिर बुद्धि वाला कहा जाता है।"}]},{"id":"2.56","chapterNumber":2,"verseNumber":56,"sanskrit":"दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः |\nवीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ||२-५६||","transliteration":"duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ .\nvītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ||2-56||","dayOrder":102,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_56.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The sage whose mind is undisturbed in sorrow, who has no longing for pleasure, who is free from passion, fear, and anger -- such a one is called steady in wisdom."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"दुखों में जिसका मन विचलित नहीं होता, सुखों की जिसे कोई लालसा नहीं रहती, और जो आसक्ति, भय और क्रोध से मुक्त है—ऐसे मुनि को स्थिर बुद्धि वाला कहा जाता है।"}]},{"id":"2.57","chapterNumber":2,"verseNumber":57,"sanskrit":"यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् |\nनाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५७||","transliteration":"yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham .\nnābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||2-57||","dayOrder":103,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_57.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The one who has no attachment to anything, who neither rejoices nor recoils upon encountering good or bad -- that person's wisdom stands firm."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति किसी भी चीज़ में आसक्ति नहीं रखता, जो शुभ या अशुभ मिलने पर न तो प्रसन्न होता है और न ही द्वेष करता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।"}]},{"id":"2.58","chapterNumber":2,"verseNumber":58,"sanskrit":"यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः |\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-५८||","transliteration":"yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo.aṅgānīva sarvaśaḥ .\nindriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||2-58||","dayOrder":104,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_58.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When one withdraws the senses from their objects in every direction -- as a tortoise draws its limbs into its shell -- the wisdom of that person stands firm."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस तरह कछुआ सब ओर से अपने अंगों को समेट लेता है, उसी तरह जब कोई व्यक्ति अपनी इंद्रियों को उनके विषयों से पूरी तरह हटा लेता है, तब उसकी बुद्धि स्थिर हो जाती है।"}]},{"id":"2.59","chapterNumber":2,"verseNumber":59,"sanskrit":"विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः |\nरसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ||२-५९||","transliteration":"viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ .\nrasavarjaṃ raso.apyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ||2-59||","dayOrder":105,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_59.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The objects of the senses recede from one who abstains from them, but the taste for them remains. Even that taste falls away when one perceives the Supreme."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य इंद्रियों के विषयों से दूर रहता है, उसके विषय तो दूर हो जाते हैं, लेकिन उनके प्रति उसकी आसक्ति बनी रहती है। परमात्मा का अनुभव होने पर उसकी यह आसक्ति भी समाप्त हो जाती है।"}]},{"id":"2.60","chapterNumber":2,"verseNumber":60,"sanskrit":"यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः |\nइन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ||२-६०||","transliteration":"yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ .\nindriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ||2-60||","dayOrder":106,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_60.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O son of Kunti, the turbulent senses violently carry away the mind even of a wise person striving for self-mastery."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, प्रयत्न करने वाले बुद्धिमान पुरुष के मन को भी ये चंचल और प्रबल इंद्रियां बलपूर्वक हर लेती हैं।"}]},{"id":"2.61","chapterNumber":2,"verseNumber":61,"sanskrit":"तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |\nवशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६१||","transliteration":"tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ .\nvaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā ||2-61||","dayOrder":107,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_61.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Restraining all those senses, one should sit absorbed, with me as the supreme goal. The wisdom of the one whose senses are under control stands firm."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उन सभी इंद्रियों को संयमित करके और मुझे अपना परम लक्ष्य मानकर योग में स्थित होना चाहिए। क्योंकि जिसकी इंद्रियां वश में होती हैं, उसी की बुद्धि स्थिर होती है।"}]},{"id":"2.62","chapterNumber":2,"verseNumber":62,"sanskrit":"ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते |\nसङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ||२-६२||","transliteration":"dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate .\nsaṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho.abhijāyate ||2-62||","dayOrder":108,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_62.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When a person dwells on sense-objects, attachment to them arises. From attachment comes desire; from desire, anger is born."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"विषयों के बारे में सोचते रहने से मनुष्य का उनसे लगाव हो जाता है। लगाव से कामना पैदा होती है, और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है।"}]},{"id":"2.63","chapterNumber":2,"verseNumber":63,"sanskrit":"क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः |\nस्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ||२-६३||","transliteration":"krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ .\nsmṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ||2-63||","dayOrder":109,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_63.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"From anger comes delusion; from delusion, loss of memory; from loss of memory, destruction of discernment; and from the destruction of discernment, one perishes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्रोध से भ्रम पैदा होता है, भ्रम से स्मृति नष्ट होती है। स्मृति नष्ट होने से बुद्धि का नाश होता है, और बुद्धि का नाश होने से मनुष्य का पतन हो जाता है।"}]},{"id":"2.64","chapterNumber":2,"verseNumber":64,"sanskrit":"रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् | (or वियुक्तैस्तु)\nआत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ||२-६४||","transliteration":"rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran .\norviyuktaistu ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ||2-64||","dayOrder":110,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_64.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But the self-controlled person who moves among sense-objects with senses free from attraction and repulsion -- that disciplined soul attains serenity."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जो संयमित व्यक्ति अपनी इंद्रियों को वश में रखकर और उन्हें राग-द्वेष से मुक्त करके विषयों के बीच विचरता है, वह शांति प्राप्त करता है।"}]},{"id":"2.65","chapterNumber":2,"verseNumber":65,"sanskrit":"प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते |\nप्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ||२-६५||","transliteration":"prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate .\nprasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ||2-65||","dayOrder":111,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_65.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In that serenity, all sorrows come to an end. For the tranquil-minded, the wisdom soon becomes firmly established."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मन की शांति मिलने पर उसके सभी दुखों का अंत हो जाता है, क्योंकि प्रसन्न मन वाले व्यक्ति की बुद्धि शीघ्र ही स्थिर हो जाती है।"}]},{"id":"2.66","chapterNumber":2,"verseNumber":66,"sanskrit":"नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना |\nन चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ||२-६६||","transliteration":"nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā .\nna cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ||2-66||","dayOrder":112,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_66.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is no wisdom for the undisciplined, and no meditation. Without meditation there is no peace -- and without peace, where is happiness?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अनुशासनहीन व्यक्ति में न तो बुद्धि होती है और न ही ध्यान। बिना ध्यान के शांति नहीं मिलती, और बिना शांति के सुख कहाँ?"}]},{"id":"2.67","chapterNumber":2,"verseNumber":67,"sanskrit":"इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते |\nतदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ||२-६७||","transliteration":"indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano.anuvidhīyate .\ntadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ||2-67||","dayOrder":113,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_67.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For when the mind follows the wandering senses, it carries away one's wisdom -- like the wind carries a boat off course on the waters."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि भटकती हुई इंद्रियों के पीछे चलने वाला मन व्यक्ति की बुद्धि को वैसे ही हर लेता है, जैसे पानी में हवा नाव को बहा ले जाती है।"}]},{"id":"2.68","chapterNumber":2,"verseNumber":68,"sanskrit":"तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः |\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६८||","transliteration":"tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ .\nindriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ||2-68||","dayOrder":114,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_68.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, O mighty-armed one, the wisdom of that person stands firm whose senses are completely restrained from sense-objects in every way."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए हे महाबाहु! जिसने अपनी इंद्रियों को उनके विषयों से पूरी तरह हटाकर वश में कर लिया है, उसकी बुद्धि स्थिर है।"}]},{"id":"2.69","chapterNumber":2,"verseNumber":69,"sanskrit":"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी |\nयस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ||२-६९||","transliteration":"yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī .\nyasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ||2-69||","dayOrder":115,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_69.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"What is night to all beings, in that the self-controlled person is awake. What all beings are awake to -- that is night to the seeing sage."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो सभी प्राणियों के लिए रात है, उसमें संयमी व्यक्ति जागता है। और जिसमें सभी प्राणी जागते हैं, वह ज्ञानी मुनि के लिए रात है।"}]},{"id":"2.70","chapterNumber":2,"verseNumber":70,"sanskrit":"आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं\nसमुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् |\nतद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे\nस शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||२-७०||","transliteration":"āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat .\ntadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ||2-70||","dayOrder":116,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_70.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As the ocean remains unchanged even while rivers flow into it from all sides -- the one into whom all desires enter without disturbing attains peace. Not so the one who craves after objects of desire."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस तरह सब ओर से जल के प्रवेश करने पर भी समुद्र स्थिर रहता है, उसी तरह जिस व्यक्ति में सभी इच्छाएं बिना उसे विचलित किए समा जाती हैं, वही शांति प्राप्त करता है। इच्छाओं के पीछे भागने वाला नहीं।"}]},{"id":"2.71","chapterNumber":2,"verseNumber":71,"sanskrit":"विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः |\nनिर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ||२-७१||","transliteration":"vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ .\nnirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ||2-71||","dayOrder":117,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_71.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That person attains peace who abandons all desires and moves about without longing, without the sense of 'mine', and without egoism."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य सभी इच्छाओं को त्यागकर बिना किसी लालसा, 'मेरा' की भावना और अहंकार के जीवन जीता है, वह शांति प्राप्त करता है।"}]},{"id":"2.72","chapterNumber":2,"verseNumber":72,"sanskrit":"एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति |\nस्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ||२-७२||","transliteration":"eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati .\nsthitvāsyāmantakāle.api brahmanirvāṇamṛcchati ||2-72||","dayOrder":118,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/2_72.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Partha, this is the Brahmic state. One who attains this is never deluded again. Abiding in this state even at the end of life, one attains oneness with Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, यह ब्रह्म की स्थिति है। इसे प्राप्त करने के बाद मनुष्य कभी मोह में नहीं पड़ता। जीवन के अंतिम समय में भी इस स्थिति में बने रहने से वह ब्रह्म-निर्वाण प्राप्त कर लेता है।"}]},{"id":"3.1","chapterNumber":3,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन |\nतत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ||३-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\njyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana .\ntatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||3-1||","dayOrder":119,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Janardana, if you hold that knowledge is superior to action, why then do you urge me into this terrible action, O Kesava?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे जनार्दन, यदि आप कर्म से बुद्धि को श्रेष्ठ मानते हैं, तो हे केशव, आप मुझे इस घोर कर्म में क्यों लगा रहे हैं?"}]},{"id":"3.2","chapterNumber":3,"verseNumber":2,"sanskrit":"व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे |\nतदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ||३-२||","transliteration":"vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me .\ntadekaṃ vada niścitya yena śreyo.ahamāpnuyām ||3-2||","dayOrder":120,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Your seemingly contradictory words confuse my understanding. Tell me with certainty the one path by which I may attain the highest good."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आपके इन मिले-जुले वचनों से मेरी बुद्धि भ्रमित हो रही है। इसलिए निश्चित करके मुझे वह एक मार्ग बताएँ जिससे मैं परम कल्याण प्राप्त कर सकूँ।"}]},{"id":"3.3","chapterNumber":3,"verseNumber":3,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nलोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ |\nज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ||३-३||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nloke.asmina dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha .\njñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||3-3||","dayOrder":121,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O sinless one, in this world I declared of old a twofold path -- the yoga of knowledge for those given to contemplation, and the yoga of action for those given to work."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: हे निष्पाप! इस संसार में मैंने पहले ही दो प्रकार के मार्ग बताए हैं—ज्ञानियों के लिए ज्ञान योग और योगियों के लिए कर्म योग।"}]},{"id":"3.4","chapterNumber":3,"verseNumber":4,"sanskrit":"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते |\nन च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ||३-४||","transliteration":"na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo.aśnute .\nna ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||3-4||","dayOrder":122,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person does not attain freedom from action by refraining from action, nor does one reach perfection through mere renunciation."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मनुष्य कर्म न करने से कर्मों से मुक्ति नहीं पाता, और न ही केवल संन्यास लेने से उसे सिद्धि मिलती है।"}]},{"id":"3.5","chapterNumber":3,"verseNumber":5,"sanskrit":"न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् |\nकार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ||३-५||","transliteration":"na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt .\nkāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||3-5||","dayOrder":123,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"No one can remain even for a moment without performing action, for everyone is driven helplessly to act by the gunas born of prakriti."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कोई भी व्यक्ति एक क्षण के लिए भी कर्म किए बिना नहीं रह सकता, क्योंकि हर कोई प्रकृति से उत्पन्न गुणों के द्वारा विवश होकर कर्म करता है।"}]},{"id":"3.6","chapterNumber":3,"verseNumber":6,"sanskrit":"कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् |\nइन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ||३-६||","transliteration":"karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran .\nindriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||3-6||","dayOrder":124,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who restrains the organs of action but sits mentally dwelling on sense-objects -- that person of deluded mind is called a hypocrite."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य अपनी कर्मेन्द्रियों को वश में करके बैठता है, लेकिन मन ही मन इन्द्रियों के विषयों के बारे में सोचता रहता है, उस मूढ़ बुद्धि वाले व्यक्ति को पाखंडी कहा जाता है।"}]},{"id":"3.7","chapterNumber":3,"verseNumber":7,"sanskrit":"यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन |\nकर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ||३-७||","transliteration":"yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate.arjuna .\nkarmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||3-7||","dayOrder":125,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But one who controls the senses with the mind and engages the organs of action in karma yoga without attachment -- that person excels."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन अर्जुन, जो मनुष्य मन से अपनी इंद्रियों को वश में करता है और बिना किसी आसक्ति के अपनी कर्मेन्द्रियों से कर्म योग का आचरण करता है, वह श्रेष्ठ है।"}]},{"id":"3.8","chapterNumber":3,"verseNumber":8,"sanskrit":"नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः |\nशरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ||३-८||","transliteration":"niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ .\nśarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||3-8||","dayOrder":126,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Perform your prescribed duties, for action is superior to inaction. Even the maintenance of your body would not be possible through inaction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम अपना निर्धारित कर्म करो, क्योंकि कर्म न करने की अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है। कर्म न करने से तो तुम्हारे शरीर का निर्वाह भी संभव नहीं होगा।"}]},{"id":"3.9","chapterNumber":3,"verseNumber":9,"sanskrit":"यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः |\nतदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ||३-९||","transliteration":"yajñārthātkarmaṇo.anyatra loko.ayaṃ karmabandhanaḥ .\ntadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||3-9||","dayOrder":127,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This world is bound by action except when action is performed as sacrifice. Therefore, O son of Kunti, perform action for that purpose, free from attachment."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यज्ञ के लिए किए गए कर्म के अलावा, अन्य कर्मों से यह संसार बंध जाता है। इसलिए, हे कुंतीपुत्र, आसक्ति से मुक्त होकर उसी उद्देश्य के लिए कर्म करो।"}]},{"id":"3.10","chapterNumber":3,"verseNumber":10,"sanskrit":"सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः |\nअनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ||३-१०||","transliteration":"sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ .\nanena prasaviṣyadhvameṣa vo.astviṣṭakāmadhuk ||3-10||","dayOrder":128,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In the beginning, the Creator brought forth humanity together with sacrifice and said: 'By this shall you prosper. Let this be your wish-fulfilling cow of desires.'"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सृष्टि के आरंभ में प्रजापति ने यज्ञ के साथ मनुष्यों की रचना की और कहा: 'इस यज्ञ के द्वारा तुम समृद्ध हो। यह तुम्हारी सभी इच्छाओं को पूरा करने वाला हो।'"}]},{"id":"3.11","chapterNumber":3,"verseNumber":11,"sanskrit":"देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः |\nपरस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ||३-११||","transliteration":"devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ .\nparasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||3-11||","dayOrder":129,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Nourish the gods with sacrifice, and let those gods nourish you in return. Nourishing one another in this way, you shall attain the highest good."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम इस यज्ञ के द्वारा देवताओं को प्रसन्न करो, और वे देवता तुम्हें प्रसन्न करें। इस प्रकार एक-दूसरे को प्रसन्न करते हुए तुम परम कल्याण को प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"3.12","chapterNumber":3,"verseNumber":12,"sanskrit":"इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः |\nतैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ||३-१२||","transliteration":"iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ .\ntairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||3-12||","dayOrder":130,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The gods, nourished by sacrifice, will grant you the enjoyments you desire. But one who enjoys their gifts without offering anything in return is truly a thief."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यज्ञ से प्रसन्न होकर देवता तुम्हें मनचाहे सुख देंगे। लेकिन जो व्यक्ति उनके द्वारा दी गई वस्तुओं को उन्हें बिना कुछ अर्पित किए भोगता है, वह सचमुच एक चोर है।"}]},{"id":"3.13","chapterNumber":3,"verseNumber":13,"sanskrit":"यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः |\nभुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ||३-१३||","transliteration":"yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ .\nbhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||3-13||","dayOrder":131,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The righteous who eat the remnants of sacrifice are freed from all sins. But those sinful ones who cook only for their own sake eat nothing but sin."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यज्ञ से बचे हुए अन्न को खाने वाले सज्जन सभी पापों से मुक्त हो जाते हैं। परंतु जो पापी लोग केवल अपने लिए ही भोजन पकाते हैं, वे तो पाप ही खाते हैं।"}]},{"id":"3.14","chapterNumber":3,"verseNumber":14,"sanskrit":"अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः |\nयज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ||३-१४||","transliteration":"annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ .\nyajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||3-14||","dayOrder":132,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All beings are born from food; food arises from rain; rain comes from sacrifice; and sacrifice arises from action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सभी प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं, अन्न वर्षा से उत्पन्न होता है, वर्षा यज्ञ से होती है, और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।"}]},{"id":"3.15","chapterNumber":3,"verseNumber":15,"sanskrit":"कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् |\nतस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ||३-१५||","transliteration":"karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam .\ntasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||3-15||","dayOrder":133,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that action arises from Brahma, and Brahma arises from the Imperishable. Therefore, the all-pervading Brahma is ever established in sacrifice."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह जान लो कि कर्म ब्रह्म से उत्पन्न होता है और ब्रह्म अविनाशी से उत्पन्न होता है। इसलिए, सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ में स्थित रहता है।"}]},{"id":"3.16","chapterNumber":3,"verseNumber":16,"sanskrit":"एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः |\nअघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ||३-१६||","transliteration":"evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ .\naghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||3-16||","dayOrder":134,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Partha, one who does not follow the wheel thus set in motion, whose life is sinful and who revels in the senses -- that person lives in vain."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, जो व्यक्ति इस संसार में इस प्रकार चलाए गए चक्र के अनुसार नहीं चलता, पापमय जीवन जीने वाला और इंद्रियों के सुखों में डूबा रहने वाला वह व्यक्ति व्यर्थ ही जीता है।"}]},{"id":"3.17","chapterNumber":3,"verseNumber":17,"sanskrit":"यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः |\nआत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ||३-१७||","transliteration":"yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ .\nātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||3-17||","dayOrder":135,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But for the person who rejoices in the Self alone, who is satisfied in the Self and content in the Self -- there is nothing that needs to be done."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जो मनुष्य केवल आत्मा में ही आनंद लेता है, आत्मा में ही तृप्त रहता है और आत्मा में ही संतुष्ट रहता है, उसके लिए करने योग्य कोई कार्य शेष नहीं रहता।"}]},{"id":"3.18","chapterNumber":3,"verseNumber":18,"sanskrit":"नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन |\nन चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ||३-१८||","transliteration":"naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana .\nna cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||3-18||","dayOrder":136,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For such a person there is no purpose to be gained by action or inaction. Nor does that person depend on any being for any purpose whatsoever."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ऐसे व्यक्ति का इस संसार में कर्म करने या न करने से कोई प्रयोजन नहीं रहता। और न ही वह अपने किसी भी उद्देश्य के लिए किसी अन्य प्राणी पर निर्भर रहता है।"}]},{"id":"3.19","chapterNumber":3,"verseNumber":19,"sanskrit":"तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर |\nअसक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ||३-१९||","transliteration":"tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara .\nasakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||3-19||","dayOrder":137,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, always perform your obligatory duties without attachment. By performing action without attachment, a person attains the Supreme."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, बिना किसी आसक्ति के हमेशा अपने करने योग्य कर्म करो, क्योंकि बिना आसक्ति के कर्म करते हुए पुरुष परमात्मा को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"3.20","chapterNumber":3,"verseNumber":20,"sanskrit":"कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः |\nलोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ||३-२०||","transliteration":"karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ .\nlokasaṃgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||3-20||","dayOrder":138,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Janaka and others attained perfection through action alone. You too should perform action, also keeping in view the welfare and guidance of the world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जनक आदि ने कर्म के द्वारा ही सिद्धि प्राप्त की थी। संसार के कल्याण को ध्यान में रखते हुए, तुम्हें भी कर्म करना चाहिए।"}]},{"id":"3.21","chapterNumber":3,"verseNumber":21,"sanskrit":"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः |\nस यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ||३-२१||","transliteration":"yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ .\nsa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||3-21||","dayOrder":139,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever a great person does, others follow. Whatever standard that person sets, the world follows it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रेष्ठ व्यक्ति जैसा आचरण करता है, दूसरे लोग भी वैसा ही करते हैं। वह जो आदर्श स्थापित करता है, पूरी दुनिया उसी का अनुसरण करती है।"}]},{"id":"3.22","chapterNumber":3,"verseNumber":22,"sanskrit":"न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन |\nनानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ||३-२२||","transliteration":"na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana .\nnānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||3-22||","dayOrder":140,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Partha, there is nothing in all three worlds that I need to do, nor anything unattained that I need to attain -- and yet I continue to act."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, तीनों लोकों में मेरे लिए करने को कुछ भी नहीं है, और न ही ऐसा कुछ है जो मुझे प्राप्त न हो और जिसे मुझे पाना हो। फिर भी, मैं कर्म में लगा रहता हूँ।"}]},{"id":"3.23","chapterNumber":3,"verseNumber":23,"sanskrit":"यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः |\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ||३-२३||","transliteration":"yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ .\nmama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||3-23||","dayOrder":141,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For if I were ever to cease acting with diligence, O Partha, people would follow my example in every way."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, यदि मैं कभी पूरी लगन से कर्म न करूँ, तो लोग हर तरह से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करेंगे।"}]},{"id":"3.24","chapterNumber":3,"verseNumber":24,"sanskrit":"उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् |\nसङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ||३-२४||","transliteration":"utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham .\nsaṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||3-24||","dayOrder":142,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"These worlds would come to ruin if I did not act. I would be the cause of chaos and the destruction of these beings."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि मैं कर्म न करूँ, तो ये सभी लोक नष्ट हो जाएँगे। मैं अव्यवस्था का कारण बनूँगा और इन सभी प्राणियों के विनाश का ज़िम्मेदार होऊँगा।"}]},{"id":"3.25","chapterNumber":3,"verseNumber":25,"sanskrit":"सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत |\nकुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ||३-२५||","transliteration":"saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata .\nkuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham ||3-25||","dayOrder":143,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As the ignorant act with attachment to action, O Bharata, so should the wise act without attachment, desiring the welfare of the world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, जैसे अज्ञानी लोग कर्म में आसक्त होकर कार्य करते हैं, वैसे ही ज्ञानी व्यक्ति को संसार के कल्याण की इच्छा से, बिना किसी आसक्ति के कर्म करना चाहिए।"}]},{"id":"3.26","chapterNumber":3,"verseNumber":26,"sanskrit":"न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् |\nजोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ||३-२६||","transliteration":"na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām .\njoṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||3-26||","dayOrder":144,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The wise person should not unsettle the minds of ignorant people who are attached to action. Acting with devotion, that person should inspire them to do all their duties."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ज्ञानी व्यक्ति को कर्म में आसक्त अज्ञानी लोगों की बुद्धि को विचलित नहीं करना चाहिए। स्वयं योग में स्थित होकर कर्म करते हुए, उसे उन्हें भी सभी कर्म करने के लिए प्रेरित करना चाहिए।"}]},{"id":"3.27","chapterNumber":3,"verseNumber":27,"sanskrit":"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः |\nअहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ||३-२७||","transliteration":"prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ .\nahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||3-27||","dayOrder":145,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All actions are performed in every way by the gunas of prakriti. One whose mind is deluded by egoism thinks: 'I am the doer.'"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सभी कर्म हर प्रकार से प्रकृति के गुणों द्वारा किए जाते हैं। अहंकार से मोहित आत्मा यह मानती है कि 'मैं कर्ता हूँ'।"}]},{"id":"3.28","chapterNumber":3,"verseNumber":28,"sanskrit":"तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः |\nगुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ||३-२८||","transliteration":"tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ .\nguṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||3-28||","dayOrder":146,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But one who knows the truth about the divisions of the gunas and their actions, O mighty-armed one, knowing that the gunas operate on the gunas, does not become attached."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परंतु हे महाबाहु, जो गुण और कर्म के विभागों का तत्त्व जानता है, वह यह समझकर कि गुण ही गुणों में कार्य कर रहे हैं, आसक्त नहीं होता।"}]},{"id":"3.29","chapterNumber":3,"verseNumber":29,"sanskrit":"प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु |\nतानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ||३-२९||","transliteration":"prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu .\ntānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||3-29||","dayOrder":147,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who are completely deluded by the gunas of prakriti become attached to the activities of those gunas. The knower of the whole truth should not disturb these slow-witted ones who know only a part."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"प्रकृति के गुणों से पूरी तरह भ्रमित लोग गुणों के कर्मों में आसक्त हो जाते हैं। पूर्ण ज्ञानी को चाहिए कि वह अधूरे ज्ञान वाले उन मंदबुद्धि लोगों को विचलित न करे।"}]},{"id":"3.30","chapterNumber":3,"verseNumber":30,"sanskrit":"मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा |\nनिराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ||३-३०||","transliteration":"mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā .\nnirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||3-30||","dayOrder":148,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Surrender all actions to me, with your mind fixed on the Self. Free from hope, free from the sense of mine, and free from mental fever -- fight."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आत्मा में मन लगाकर अपने सभी कर्म मुझे सौंप दो। आशा, ममता और मानसिक संताप से मुक्त होकर युद्ध करो।"}]},{"id":"3.31","chapterNumber":3,"verseNumber":31,"sanskrit":"ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः |\nश्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ||३-३१||","transliteration":"ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ .\nśraddhāvanto.anasūyanto mucyante te.api karmabhiḥ ||3-31||","dayOrder":149,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those people who constantly follow this teaching of mine with faith and without caviling -- they too are freed from the bonds of action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य श्रद्धा रखकर और बिना कोई दोष निकाले हमेशा मेरे इस उपदेश का पालन करते हैं, वे भी कर्म के बंधनों से मुक्त हो जाते हैं।"}]},{"id":"3.32","chapterNumber":3,"verseNumber":32,"sanskrit":"ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् |\nसर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ||३-३२||","transliteration":"ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam .\nsarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ ||3-32||","dayOrder":150,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But those who find fault with this and do not follow my teaching -- deluded in all their knowledge and devoid of discrimination -- know them to be lost."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जो लोग इसमें दोष निकालते हैं और मेरे इस उपदेश का पालन नहीं करते, तुम उन विवेकहीन लोगों को संपूर्ण ज्ञान में भटका हुआ और नष्ट हुआ ही जानो।"}]},{"id":"3.33","chapterNumber":3,"verseNumber":33,"sanskrit":"सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि |\nप्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ||३-३३||","transliteration":"sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi .\nprakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati ||3-33||","dayOrder":151,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even a person of knowledge acts according to their own nature. All beings follow their nature. What can restraint accomplish?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ज्ञानी व्यक्ति भी अपनी प्रकृति के अनुसार ही कार्य करता है। सभी प्राणी अपनी प्रकृति का ही अनुसरण करते हैं। फिर ज़बरदस्ती रोकने से क्या होगा?"}]},{"id":"3.34","chapterNumber":3,"verseNumber":34,"sanskrit":"इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ |\nतयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ||३-३४||","transliteration":"indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau .\ntayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ||3-34||","dayOrder":152,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Attraction and repulsion are fixed in the senses with respect to their objects. One should not come under their sway, for they are this person's enemies."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"प्रत्येक इंद्रिय के विषयों में राग और द्वेष स्थित हैं। मनुष्य को इनके वश में नहीं आना चाहिए, क्योंकि ये दोनों ही उसके शत्रु हैं।"}]},{"id":"3.35","chapterNumber":3,"verseNumber":35,"sanskrit":"श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |\nस्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ||३-३५||","transliteration":"śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .\nsvadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ ||3-35||","dayOrder":153,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One's own dharma, though imperfect, is better than the dharma of another well performed. Better is death in one's own dharma -- the dharma of another is full of danger."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अच्छी तरह से किए गए दूसरे के धर्म की तुलना में अपना धर्म, भले ही वह अपूर्ण हो, श्रेष्ठ है। अपने धर्म में मरना भी बेहतर है, क्योंकि दूसरे का धर्म भय से भरा होता है।"}]},{"id":"3.36","chapterNumber":3,"verseNumber":36,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nअथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः |\nअनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ||३-३६||","transliteration":"arjuna uvāca .\natha kena prayukto.ayaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ .\nanicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ ||3-36||","dayOrder":154,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Varshneya, by what is a person impelled to commit sin even against their will, as if driven by force?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे वार्ष्णेय! यह पुरुष न चाहते हुए भी किससे प्रेरित होकर पाप करता है, मानो उसे बलपूर्वक इसमें धकेल दिया गया हो?"}]},{"id":"3.37","chapterNumber":3,"verseNumber":37,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nकाम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः |\nमहाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ||३-३७||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nkāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ .\nmahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||3-37||","dayOrder":155,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: It is desire, it is anger -- born of the quality of rajas, all-consuming and greatly sinful. Know this to be the enemy here."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: यह काम है, यह क्रोध है, जो रजोगुण से उत्पन्न होता है। यह सब कुछ निगल जाने वाला और घोर पापी है। इसे ही तुम यहाँ अपना शत्रु समझो।"}]},{"id":"3.38","chapterNumber":3,"verseNumber":38,"sanskrit":"धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च |\nयथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ||३-३८||","transliteration":"dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca .\nyatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam ||3-38||","dayOrder":156,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As fire is covered by smoke, a mirror by dust, and an embryo by the womb -- so is knowledge covered by desire."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जैसे धुएं से आग, धूल से दर्पण और गर्भाशय से गर्भ ढका रहता है, वैसे ही इच्छा से ज्ञान ढका रहता है।"}]},{"id":"3.39","chapterNumber":3,"verseNumber":39,"sanskrit":"आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा |\nकामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ||३-३९||","transliteration":"āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā .\nkāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca ||3-39||","dayOrder":157,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O son of Kunti, the knowledge of the wise is covered by this constant enemy in the form of desire -- an insatiable fire."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, ज्ञानियों का ज्ञान इस कामना रूपी नित्य शत्रु से ढका रहता है, जो कभी न बुझने वाली आग के समान है।"}]},{"id":"3.40","chapterNumber":3,"verseNumber":40,"sanskrit":"इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते |\nएतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ||३-४०||","transliteration":"indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate .\netairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam ||3-40||","dayOrder":158,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The senses, mind, and intellect are said to be its dwelling place. Through these it deludes the embodied soul by veiling knowledge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इंद्रियां, मन और बुद्धि को इसका निवास स्थान कहा जाता है। इनके माध्यम से यह ज्ञान को ढककर जीवात्मा को भ्रमित करता है।"}]},{"id":"3.41","chapterNumber":3,"verseNumber":41,"sanskrit":"तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ |\nपाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ||३-४१||","transliteration":"tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha .\npāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam ||3-41||","dayOrder":159,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, O best of the Bharatas, first controlling the senses, slay this sinful thing -- desire -- which is the destroyer of knowledge and direct experience."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए हे भरतश्रेष्ठ! तुम सबसे पहले अपनी इंद्रियों को वश में करके, ज्ञान और अनुभव का नाश करने वाली इस पाप रूपी इच्छा को नष्ट कर दो।"}]},{"id":"3.42","chapterNumber":3,"verseNumber":42,"sanskrit":"इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः |\nमनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ||३-४२||","transliteration":"indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ .\nmanasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ ||3-42||","dayOrder":160,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The senses are said to be superior to the body; the mind is superior to the senses; the intellect is superior to the mind; and the Self is superior even to the intellect."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इंद्रियों को शरीर से श्रेष्ठ कहा जाता है; इंद्रियों से श्रेष्ठ मन है; मन से श्रेष्ठ बुद्धि है; और जो बुद्धि से भी श्रेष्ठ है, वह आत्मा है।"}]},{"id":"3.43","chapterNumber":3,"verseNumber":43,"sanskrit":"एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना |\nजहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ||३-४३||","transliteration":"evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā .\njahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam ||3-43||","dayOrder":161,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/3_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Thus knowing the Self to be higher than the intellect, and steadying the self with the Self -- O mighty-armed one, slay the enemy that takes the form of desire, so hard to overcome."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु! इस प्रकार आत्मा को बुद्धि से श्रेष्ठ जानकर और आत्मा के द्वारा स्वयं को स्थिर करके, इच्छा रूपी इस शत्रु को नष्ट करो जिसे हराना बहुत कठिन है।"}]},{"id":"4.1","chapterNumber":4,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nइमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् |\nविवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ||४-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nimaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam .\nvivasvānmanave prāha manurikṣvākave.abravīt ||4-1||","dayOrder":162,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: I taught this imperishable yoga to Vivasvan the sun-god; Vivasvan passed it on to Manu; and Manu declared it to Ikshvaku."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: मैंने यह अविनाशी योग सूर्यदेव विवस्वान को सिखाया था; विवस्वान ने इसे मनु को बताया, और मनु ने इसे इक्ष्वाकु से कहा।"}]},{"id":"4.2","chapterNumber":4,"verseNumber":2,"sanskrit":"एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः |\nस कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ||४-२||","transliteration":"evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ .\nsa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||4-2||","dayOrder":163,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The royal sages came to know this yoga, passed down through an unbroken line of teachers. But over the long course of time, O Parantapa, that yoga was lost in this world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस तरह परंपरा से प्राप्त इस योग को राजर्षियों ने जाना। लेकिन हे परंतप, बहुत लंबा समय बीत जाने के कारण यह योग इस संसार में लुप्त हो गया।"}]},{"id":"4.3","chapterNumber":4,"verseNumber":3,"sanskrit":"स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः |\nभक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ||४-३||","transliteration":"sa evāyaṃ mayā te.adya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ .\nbhakto.asi me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||4-3||","dayOrder":164,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That same ancient yoga has now been taught to you by me, because you are my devotee and my friend — and this is the highest secret."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आज मैंने तुम्हें वही प्राचीन योग बताया है, क्योंकि तुम मेरे भक्त और मित्र हो, और यह सबसे उत्तम रहस्य है।"}]},{"id":"4.4","chapterNumber":4,"verseNumber":4,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nअपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः |\nकथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ||४-४||","transliteration":"arjuna uvāca .\naparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ .\nkathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||4-4||","dayOrder":165,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Vivasvan was born long before you. How am I to understand that you taught this yoga to him in the beginning?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: आपका जन्म तो अभी हाल ही में हुआ है, जबकि विवस्वान का जन्म बहुत पहले हुआ था। मैं यह कैसे समझूँ कि शुरुआत में आपने ही उन्हें यह योग सिखाया था?"}]},{"id":"4.5","chapterNumber":4,"verseNumber":5,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nबहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन |\nतान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ||४-५||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nbahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna .\ntānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||4-5||","dayOrder":166,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: Many births have passed for both you and me, Arjuna. I know them all; you do not, O Parantapa."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: हे अर्जुन, मेरे और तुम्हारे बहुत से जन्म बीत चुके हैं। मैं उन सभी को जानता हूँ, लेकिन हे परंतप, तुम नहीं जानते।"}]},{"id":"4.6","chapterNumber":4,"verseNumber":6,"sanskrit":"अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् |\nप्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ||४-६||","transliteration":"ajo.api sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro.api san .\nprakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||4-6||","dayOrder":167,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Though I am unborn, and my atman is imperishable, and though I am the Lord of all beings — I come into existence by my own prakriti, through my own power of maya."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यद्यपि मैं अजन्मा हूँ, मेरी आत्मा अविनाशी है, और मैं सभी प्राणियों का ईश्वर हूँ, फिर भी अपनी प्रकृति को अपने अधीन करके मैं अपनी माया से प्रकट होता हूँ।"}]},{"id":"4.7","chapterNumber":4,"verseNumber":7,"sanskrit":"यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत |\nअभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ||४-७||","transliteration":"yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata .\nabhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||4-7||","dayOrder":168,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whenever dharma declines and adharma rises up, O Bharata, I send myself forth into the world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भारत, जब-जब धर्म की हानि और अधर्म की वृद्धि होती है, तब-तब मैं स्वयं को प्रकट करता हूँ।"}]},{"id":"4.8","chapterNumber":4,"verseNumber":8,"sanskrit":"परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् |\nधर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ||४-८||","transliteration":"paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām .\ndharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||4-8||","dayOrder":169,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For the protection of the good, for the destruction of the wicked, and for the firm reestablishment of dharma — I take birth age after age."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सज्जनों की रक्षा, दुष्टों के विनाश और धर्म की स्थापना के लिए, मैं युग-युग में प्रकट होता हूँ।"}]},{"id":"4.9","chapterNumber":4,"verseNumber":9,"sanskrit":"जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः |\nत्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ||४-९||","transliteration":"janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ .\ntyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so.arjuna ||4-9||","dayOrder":170,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who truly understands my divine birth and actions — on leaving the body, is not born again; such a person comes to me, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन, जो मेरे दिव्य जन्म और कर्म को वास्तव में समझ लेता है, वह शरीर त्यागने के बाद फिर से जन्म नहीं लेता; ऐसा व्यक्ति मुझे ही प्राप्त होता है।"}]},{"id":"4.10","chapterNumber":4,"verseNumber":10,"sanskrit":"वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः |\nबहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ||४-१०||","transliteration":"vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ .\nbahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||4-10||","dayOrder":171,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Freed from attachment, fear, and anger — absorbed in me, taking refuge in me, purified by the discipline of knowledge — many people have come to my being."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आसक्ति, भय और क्रोध से मुक्त होकर, पूरी तरह मुझमें लीन होकर और मेरी शरण में आकर, बहुत से लोग ज्ञान रूपी तप से पवित्र होकर मेरे स्वरूप को प्राप्त हो चुके हैं।"}]},{"id":"4.11","chapterNumber":4,"verseNumber":11,"sanskrit":"ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ||४-११||","transliteration":"ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham .\nmama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||4-11||","dayOrder":172,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In whatever way people come to me, I receive them in that very same way. It is my path that all people follow in every direction, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो लोग जिस तरह मेरी शरण में आते हैं, मैं भी उन्हें उसी तरह स्वीकार करता हूँ। सभी मनुष्य हर तरह से मेरे ही मार्ग पर चलते हैं।"}]},{"id":"4.12","chapterNumber":4,"verseNumber":12,"sanskrit":"काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः |\nक्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ||४-१२||","transliteration":"kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ .\nkṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||4-12||","dayOrder":173,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who desire success in their actions worship the gods here in this world — for in the human realm, results born of action come quickly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में जो लोग अपने कर्मों में सफलता चाहते हैं, वे देवताओं की पूजा करते हैं, क्योंकि मनुष्य लोक में कर्म से मिलने वाली सफलता बहुत जल्दी प्राप्त होती है।"}]},{"id":"4.13","chapterNumber":4,"verseNumber":13,"sanskrit":"चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः |\nतस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ||४-१३||","transliteration":"cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ .\ntasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||4-13||","dayOrder":174,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The four-fold division of society was created by me according to the distribution of gunas and karma. Though I am its creator, know me as a non-doer — unchanging and without action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैंने गुण और कर्म के विभाजन के आधार पर समाज के चार वर्णों की रचना की है। हालाँकि मैं इसका रचयिता हूँ, फिर भी तुम मुझे अकर्ता और अपरिवर्तनीय ही जानो।"}]},{"id":"4.14","chapterNumber":4,"verseNumber":14,"sanskrit":"न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा |\nइति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ||४-१४||","transliteration":"na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā .\niti māṃ yo.abhijānāti karmabhirna sa badhyate ||4-14||","dayOrder":175,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Actions do not stain me; I have no craving for the fruits of action. One who knows me this way is not bound by karma."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कर्म मुझे दूषित नहीं करते, न ही मुझे कर्म के फलों की कोई लालसा है। जो मुझे इस प्रकार जानता है, वह कर्मों से नहीं बंधता।"}]},{"id":"4.15","chapterNumber":4,"verseNumber":15,"sanskrit":"एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः |\nकुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ||४-१५||","transliteration":"evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ .\nkuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||4-15||","dayOrder":176,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowing this, the ancient seekers of liberation performed action. Therefore you too should perform action — as the ancients did in earlier times."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह जानकर प्राचीन काल में मोक्ष चाहने वालों ने भी कर्म किए थे। इसलिए तुम भी उसी तरह कर्म करो, जैसे प्राचीन काल में पूर्वजों ने किए थे।"}]},{"id":"4.16","chapterNumber":4,"verseNumber":16,"sanskrit":"किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः |\nतत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ||४-१६||","transliteration":"kiṃ karma kimakarmeti kavayo.apyatra mohitāḥ .\ntatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase.aśubhāt ||4-16||","dayOrder":177,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"What is action? What is inaction? Even the wise are confused by this question. I will explain that understanding of action by which you will be freed from harm."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कर्म क्या है और अकर्म क्या है, इस विषय में ज्ञानी लोग भी भ्रमित रहते हैं। मैं तुम्हें उस कर्म के बारे में बताऊंगा, जिसे जानकर तुम अशुभ से मुक्त हो जाओगे।"}]},{"id":"4.17","chapterNumber":4,"verseNumber":17,"sanskrit":"कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः |\nअकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ||४-१७||","transliteration":"karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ .\nakarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||4-17||","dayOrder":178,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The nature of action must be understood; the nature of wrong action must be understood; and the nature of inaction must be understood. The way of action is deep and difficult to fathom."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कर्म के स्वरूप को समझना चाहिए, गलत कर्म को समझना चाहिए, और अकर्म को भी समझना चाहिए। कर्म की गति बहुत गहन है।"}]},{"id":"4.18","chapterNumber":4,"verseNumber":18,"sanskrit":"कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः |\nस बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ||४-१८||","transliteration":"karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ .\nsa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||4-18||","dayOrder":179,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who sees inaction within action and action within inaction — that person is wise among human beings. Absorbed in yoga, they have fulfilled all action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म देखता है, वह मनुष्यों में बुद्धिमान है। वह योग में स्थित है और सभी कर्मों को करने वाला है।"}]},{"id":"4.19","chapterNumber":4,"verseNumber":19,"sanskrit":"यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः |\nज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ||४-१९||","transliteration":"yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ .\njñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||4-19||","dayOrder":180,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One whose every undertaking is free from desire and personal motive, whose karma has been burned away in the fire of knowledge — the wise call that person a true sage."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसके सभी कार्य इच्छा और स्वार्थ से मुक्त हैं, और जिसके कर्म ज्ञान की अग्नि में जल चुके हैं, बुद्धिमान लोग ऐसे व्यक्ति को ज्ञानी कहते हैं।"}]},{"id":"4.20","chapterNumber":4,"verseNumber":20,"sanskrit":"त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः |\nकर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ||४-२०||","transliteration":"tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ .\nkarmaṇyabhipravṛtto.api naiva kiñcitkaroti saḥ ||4-20||","dayOrder":181,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having given up attachment to the fruits of action, always content, depending on nothing — such a person truly does nothing at all, even while fully engaged in action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कर्म के फलों की आसक्ति को त्यागकर, हमेशा संतुष्ट और किसी पर निर्भर न रहने वाला व्यक्ति, कर्म में पूरी तरह लगा होने पर भी वास्तव में कुछ नहीं करता है।"}]},{"id":"4.21","chapterNumber":4,"verseNumber":21,"sanskrit":"निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः |\nशारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ||४-२१||","transliteration":"nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ .\nśārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||4-21||","dayOrder":182,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With no expectations, the mind and body brought under control, all possessions given up — acting only to sustain the body, one incurs no fault."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसकी कोई अपेक्षा नहीं है, जिसका मन और आत्मा वश में है, और जिसने सभी संपत्तियों का त्याग कर दिया है, वह केवल शरीर निर्वाह के लिए कर्म करते हुए किसी पाप का भागी नहीं होता।"}]},{"id":"4.22","chapterNumber":4,"verseNumber":22,"sanskrit":"यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः |\nसमः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ||४-२२||","transliteration":"yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ .\nsamaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||4-22||","dayOrder":183,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Content with whatever comes on its own, beyond all pairs of opposites, free from envy, equal in success and failure — such a person acts and yet is not bound."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो अपने आप मिल जाए उसी में संतुष्ट रहता है, जो द्वंद्वों से परे है, ईर्ष्या से मुक्त है, और सफलता तथा असफलता में एक समान रहता है—ऐसा व्यक्ति कर्म करके भी उनसे नहीं बंधता।"}]},{"id":"4.23","chapterNumber":4,"verseNumber":23,"sanskrit":"गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः |\nयज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ||४-२३||","transliteration":"gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ .\nyajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||4-23||","dayOrder":184,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For one who is free from attachment, who is liberated, whose mind rests in knowledge — all karma dissolves completely when actions are done as sacrifice."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो आसक्ति से रहित है, जो मुक्त है, और जिसका मन ज्ञान में स्थित है — यज्ञ के लिए कर्म करने वाले ऐसे व्यक्ति के सारे कर्म पूरी तरह विलीन हो जाते हैं।"}]},{"id":"4.24","chapterNumber":4,"verseNumber":24,"sanskrit":"ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् |\nब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ||४-२४||","transliteration":"brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam .\nbrahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||4-24||","dayOrder":185,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The offering is Brahman; the oblation is Brahman; it is poured by Brahman into the fire of Brahman. Brahman alone is reached by one who is absorbed in Brahman through action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्पण ब्रह्म है, आहुति ब्रह्म है, और ब्रह्म रूपी अग्नि में ब्रह्म के द्वारा ही आहुति दी जाती है। जो व्यक्ति अपने कर्म के माध्यम से ब्रह्म में पूरी तरह लीन रहता है, वह ब्रह्म को ही प्राप्त करता है।"}]},{"id":"4.25","chapterNumber":4,"verseNumber":25,"sanskrit":"दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते |\nब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ||४-२५||","transliteration":"daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate .\nbrahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||4-25||","dayOrder":186,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Some yogis perform sacrifice as an offering to the gods. Others offer the sacrifice itself into the fire of Brahman as an act of pure devotion."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ योगी देवताओं को समर्पित यज्ञ करते हैं, जबकि अन्य योगी ब्रह्म रूपी अग्नि में यज्ञ के द्वारा ही यज्ञ की आहुति देते हैं।"}]},{"id":"4.26","chapterNumber":4,"verseNumber":26,"sanskrit":"श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति |\nशब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ||४-२६||","transliteration":"śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati .\nśabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||4-26||","dayOrder":187,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Some offer the senses — hearing and the rest — into the fires of self-restraint. Others offer sounds and all other objects of sense into the fires of the senses."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ लोग सुनने आदि इंद्रियों को संयम की अग्नि में आहुति देते हैं, जबकि अन्य लोग शब्द आदि विषयों को इंद्रियों की अग्नि में आहुति देते हैं।"}]},{"id":"4.27","chapterNumber":4,"verseNumber":27,"sanskrit":"सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे |\nआत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ||४-२७||","transliteration":"sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare .\nātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||4-27||","dayOrder":188,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Others offer all the activities of the senses and the actions of the breath into the fire of the yoga of self-restraint — a fire lit by knowledge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ अन्य लोग अपनी सभी इंद्रियों के कर्मों और प्राणों के कर्मों को ज्ञान से प्रकाशित आत्म-संयम रूपी योग की अग्नि में आहुति देते हैं।"}]},{"id":"4.28","chapterNumber":4,"verseNumber":28,"sanskrit":"द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे |\nस्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ||४-२८||","transliteration":"dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare .\nsvādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||4-28||","dayOrder":189,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Some make offerings of material wealth, others of austerity, still others of yoga. Ascetics with firm vows offer the study of scripture and the pursuit of knowledge as their sacrifice."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ लोग भौतिक संपत्ति का यज्ञ करते हैं, कुछ तपस्या का, और कुछ अन्य योग का यज्ञ करते हैं। कठोर व्रत का पालन करने वाले साधक शास्त्रों के अध्ययन और ज्ञान का यज्ञ करते हैं।"}]},{"id":"4.29","chapterNumber":4,"verseNumber":29,"sanskrit":"अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे |\nप्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ||४-२९||","transliteration":"apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe.apānaṃ tathāpare .\nprāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||4-29||","dayOrder":190,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Others offer the outgoing breath into the incoming breath, and the incoming into the outgoing — holding both breath-movements in check, devoted entirely to the practice of pranayama."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ अन्य लोग बाहर निकलने वाली सांस को भीतर जाने वाली सांस में, और भीतर जाने वाली सांस को बाहर निकलने वाली सांस में अर्पित करते हैं। वे सांस की इन दोनों गतियों को रोककर पूरी तरह से प्राणायाम के अभ्यास में समर्पित रहते हैं।"}]},{"id":"4.30","chapterNumber":4,"verseNumber":30,"sanskrit":"अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति |\nसर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ||४-३०||","transliteration":"apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati .\nsarve.apyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||4-30||","dayOrder":191,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Others, with regulated eating, offer the vital breaths into the vital breaths. All of these are knowers of sacrifice, and through sacrifice their sins are wiped away."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ अन्य लोग अपने आहार को नियंत्रित करके प्राणों की प्राणों में ही आहुति देते हैं। ये सभी यज्ञ को जानने वाले हैं, और यज्ञ के द्वारा इनके सारे पाप नष्ट हो गए हैं।"}]},{"id":"4.31","chapterNumber":4,"verseNumber":31,"sanskrit":"यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् |\nनायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ||४-३१||","transliteration":"yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam .\nnāyaṃ loko.astyayajñasya kuto.anyaḥ kurusattama ||4-31||","dayOrder":192,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who eat the nectar left over from sacrifice attain the eternal Brahman. This world holds nothing for one who does not sacrifice — so what of the next world, O best of the Kurus?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुरुश्रेष्ठ! यज्ञ से बचे हुए अमृत को ग्रहण करने वाले सनातन ब्रह्म को प्राप्त करते हैं। जो यज्ञ नहीं करता, उसके लिए यह लोक भी नहीं है, तो फिर परलोक कैसे हो सकता है?"}]},{"id":"4.32","chapterNumber":4,"verseNumber":32,"sanskrit":"एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे |\nकर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ||४-३२||","transliteration":"evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe .\nkarmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase ||4-32||","dayOrder":193,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Many forms of sacrifice are spread out before Brahman in the Vedas. Know them all as born of action — understanding this, you will be liberated."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस प्रकार कई तरह के यज्ञ वेदों में बताए गए हैं। तुम उन सभी को कर्म से उत्पन्न जानो। यह जानकर तुम मुक्त हो जाओगे।"}]},{"id":"4.33","chapterNumber":4,"verseNumber":33,"sanskrit":"श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप |\nसर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ||४-३३||","transliteration":"śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa .\nsarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate ||4-33||","dayOrder":194,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The sacrifice of knowledge is greater than any material sacrifice, O Parantapa — for all action in its entirety, O Arjuna, finds its culmination in knowledge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे परंतप! भौतिक वस्तुओं के यज्ञ से ज्ञान का यज्ञ अधिक श्रेष्ठ है, क्योंकि हे पार्थ! सभी कर्म पूरी तरह से ज्ञान में ही पूर्ण होते हैं।"}]},{"id":"4.34","chapterNumber":4,"verseNumber":34,"sanskrit":"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया |\nउपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ||४-३४||","transliteration":"tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā .\nupadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ ||4-34||","dayOrder":195,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Learn that knowledge through humble reverence, sincere inquiry, and devoted service. Those who are wise and have seen the truth directly will impart that knowledge to you."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम विनम्रतापूर्वक प्रणाम करके, प्रश्न पूछकर और सेवा करके उस ज्ञान को प्राप्त करो। सत्य को जानने वाले ज्ञानी पुरुष तुम्हें उस ज्ञान का उपदेश देंगे।"}]},{"id":"4.35","chapterNumber":4,"verseNumber":35,"sanskrit":"यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव |\nयेन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि (var अशेषाणि) ||४-३५||","transliteration":"yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava .\nyena bhūtānyaśeṣāṇi drakṣyasyātmanyatho mayi ||4-35||","dayOrder":196,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Once you know that, O Arjuna, you will never again fall into this kind of confusion — and by that knowledge you will see all beings without exception within your own self, and then within me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पांडव, उसे जानने के बाद तुम फिर कभी इस तरह के मोह में नहीं पड़ोगे। उस ज्ञान से तुम सभी प्राणियों को अपनी आत्मा में, और फिर मुझमें देखोगे।"}]},{"id":"4.36","chapterNumber":4,"verseNumber":36,"sanskrit":"अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः |\nसर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ||४-३६||","transliteration":"api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ .\nsarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi ||4-36||","dayOrder":197,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even if you are the greatest sinner of all sinners, you will cross over all wrongdoing on the raft of knowledge alone."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि तुम सभी पापियों में सबसे बड़े पापी भी हो, तो भी तुम ज्ञान रूपी नाव से ही सारे पापों को पार कर लोगे।"}]},{"id":"4.37","chapterNumber":4,"verseNumber":37,"sanskrit":"यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन |\nज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ||४-३७||","transliteration":"yathaidhāṃsi samiddho.agnirbhasmasātkurute.arjuna .\njñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā ||4-37||","dayOrder":198,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as a blazing fire reduces firewood to ash, O Arjuna, so the fire of knowledge burns all karma to ash."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जैसे धधकती हुई आग लकड़ियों को जलाकर राख कर देती है, वैसे ही ज्ञान की अग्नि सभी कर्मों को जलाकर राख कर देती है।"}]},{"id":"4.38","chapterNumber":4,"verseNumber":38,"sanskrit":"न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते |\nतत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ||४-३८||","transliteration":"na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate .\ntatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati ||4-38||","dayOrder":199,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is nothing as purifying as knowledge in this world. One who has been perfected through yoga discovers this knowledge within themselves in time."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में ज्ञान के समान पवित्र करने वाला कुछ भी नहीं है। योग में सिद्ध व्यक्ति समय के साथ उस ज्ञान को स्वयं अपनी आत्मा में पा लेता है।"}]},{"id":"4.39","chapterNumber":4,"verseNumber":39,"sanskrit":"श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः |\nज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ||४-३९||","transliteration":"śraddhāvā.Nllabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ .\njñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati ||4-39||","dayOrder":200,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who has faith, who is wholly devoted to it, and who has mastered the senses — that person attains knowledge. Having attained knowledge, they quickly reach the highest peace."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो श्रद्धावान है, जो पूरी तरह समर्पित है और जिसने अपनी इंद्रियों को वश में कर लिया है, वह ज्ञान प्राप्त करता है। ज्ञान प्राप्त करके वह शीघ्र ही परम शांति पा लेता है।"}]},{"id":"4.40","chapterNumber":4,"verseNumber":40,"sanskrit":"अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति |\nनायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ||४-४०||","transliteration":"ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati .\nnāyaṃ loko.asti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ ||4-40||","dayOrder":201,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who is ignorant, faithless, and filled with doubt comes to ruin. For a doubting person there is no happiness — not in this world, not in the next."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अज्ञानी, श्रद्धारहित और संशय से भरे व्यक्ति का पतन हो जाता है। संशय करने वाले व्यक्ति के लिए न इस लोक में सुख है और न ही परलोक में।"}]},{"id":"4.41","chapterNumber":4,"verseNumber":41,"sanskrit":"योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् |\nआत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ||४-४१||","transliteration":"yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam .\nātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya ||4-41||","dayOrder":202,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who has renounced action through yoga, whose doubt has been cut away by knowledge, and who is master of their own self — that person is not bound by karma, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जिसने योग द्वारा कर्मों का संन्यास कर दिया है, ज्ञान से जिसके सभी संदेह नष्ट हो गए हैं, और जो आत्मा में स्थित है, ऐसे व्यक्ति को कर्म नहीं बांधते।"}]},{"id":"4.42","chapterNumber":4,"verseNumber":42,"sanskrit":"तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः |\nछित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ||४-४२||","transliteration":"tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ .\nchittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata ||4-42||","dayOrder":203,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/4_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, with the sword of knowledge, cut away this doubt in your heart that was born of ignorance. Take your stand in yoga — and rise up, O Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, अज्ञान से उत्पन्न अपने हृदय के इस संदेह को ज्ञान की तलवार से काट दो। योग में स्थित हो जाओ और उठ खड़े हो, हे भरतवंशी।"}]},{"id":"5.1","chapterNumber":5,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nसंन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |\nयच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ||५-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nsaṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi .\nyacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||5-1||","dayOrder":204,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Krishna, you praise the renunciation of actions, and then again you praise yoga. Tell me clearly which of the two is better."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: कृष्ण, आप कर्मों के संन्यास की और फिर योग की प्रशंसा करते हैं। इन दोनों में से जो एक निश्चित रूप से श्रेष्ठ है, वह मुझे बताएँ।"}]},{"id":"5.2","chapterNumber":5,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nसंन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |\nतयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ||५-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nsaṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau .\ntayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||5-2||","dayOrder":205,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: Both sannyasa and karma-yoga lead to the highest good. But between the two, karma-yoga is better than the renunciation of action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: संन्यास और कर्मयोग, दोनों ही परम कल्याण करने वाले हैं। परन्तु इन दोनों में, कर्मों के संन्यास की तुलना में कर्मयोग श्रेष्ठ है।"}]},{"id":"5.3","chapterNumber":5,"verseNumber":3,"sanskrit":"ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |\nनिर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ||५-३||","transliteration":"jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati .\nnirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||5-3||","dayOrder":206,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who neither hates nor craves should be understood as a constant renunciant. Being free from all pairs of opposites, O mighty-armed Arjuna, such a person is easily freed from bondage."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु! जो न किसी से द्वेष करता है और न कोई इच्छा करता है, उसे नित्य संन्यासी समझना चाहिए। क्योंकि द्वंद्वों से मुक्त व्यक्ति आसानी से बंधनों से मुक्त हो जाता है।"}]},{"id":"5.4","chapterNumber":5,"verseNumber":4,"sanskrit":"साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |\nएकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ||५-४||","transliteration":"sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ .\nekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||5-4||","dayOrder":207,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It is the childish, not the wise, who say that Sankhya and yoga are separate paths. One who is properly established in even one of them gains the fruit of both."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"नासमझ लोग सांख्य और योग को अलग-अलग बताते हैं, ज्ञानी नहीं। जो किसी एक में भी भली-भांति स्थित हो जाता है, उसे दोनों का फल प्राप्त हो जाता है।"}]},{"id":"5.5","chapterNumber":5,"verseNumber":5,"sanskrit":"यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते |\nएकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ||५-५||","transliteration":"yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate .\nekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||5-5||","dayOrder":208,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The state attained by the followers of Sankhya is also reached by the followers of yoga. One who sees Sankhya and yoga as one truly sees."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सांख्य के अनुयायियों को जो स्थान प्राप्त होता है, वही योग के अनुयायियों को भी प्राप्त होता है। जो सांख्य और योग को एक देखता है, वही वास्तव में देखता है।"}]},{"id":"5.6","chapterNumber":5,"verseNumber":6,"sanskrit":"संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः |\nयोगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ||५-६||","transliteration":"saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ .\nyogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||5-6||","dayOrder":209,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But sannyasa without yoga is hard to achieve, O mighty-armed one. A sage who is yoked in yoga reaches Brahman before long."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु, योग के बिना संन्यास प्राप्त करना कठिन है। योग से युक्त मुनि शीघ्र ही ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है।"}]},{"id":"5.7","chapterNumber":5,"verseNumber":7,"sanskrit":"योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः |\nसर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ||५-७||","transliteration":"yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ .\nsarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||5-7||","dayOrder":210,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who is devoted to yoga, whose self is pure, who has mastered the self, who has controlled the senses, who sees their own atman as the atman of all beings — though acting, is not tainted."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो योग से युक्त है, जिसका मन शुद्ध है, जिसने स्वयं को जीत लिया है, जिसने अपनी इंद्रियों को वश में कर लिया है, और जो अपनी आत्मा को सभी प्राणियों की आत्मा के रूप में देखता है, वह कर्म करते हुए भी लिप्त नहीं होता।"}]},{"id":"5.8","chapterNumber":5,"verseNumber":8,"sanskrit":"नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् |\nपश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ||५-८||","transliteration":"naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit .\npaśyañśruṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||5-8||","dayOrder":211,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"\"I do nothing at all\" — this is what the truth-knower who is absorbed in yoga should hold in mind: while seeing, hearing, touching, smelling, eating, walking, sleeping, breathing —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योग में स्थित तत्त्व को जानने वाले व्यक्ति को देखते, सुनते, छूते, सूंघते, खाते, चलते, सोते और साँस लेते हुए यही मानना चाहिए कि 'मैं कुछ भी नहीं करता हूँ'।"}]},{"id":"5.9","chapterNumber":5,"verseNumber":9,"sanskrit":"प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि |\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ||५-९||","transliteration":"pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi .\nindriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||5-9||","dayOrder":212,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— while speaking, releasing, grasping, opening and closing the eyes — holding firm to the understanding that it is only the senses moving among their objects."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बोलते, त्यागते, ग्रहण करते और आँखें खोलते-बंद करते हुए भी, यह दृढ़ता से मानते हुए कि केवल इंद्रियां ही अपने विषयों में काम कर रही हैं।"}]},{"id":"5.10","chapterNumber":5,"verseNumber":10,"sanskrit":"ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः |\nलिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ||५-१०||","transliteration":"brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ .\nlipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||5-10||","dayOrder":213,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who acts by offering all actions to Brahman, giving up attachment — is not stained by sin, just as a lotus leaf is not wet by water."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति आसक्ति को त्यागकर अपने सभी कर्म ब्रह्म को अर्पित करके कर्म करता है, वह पाप से उसी तरह अछूता रहता है जैसे कमल का पत्ता पानी से।"}]},{"id":"5.11","chapterNumber":5,"verseNumber":11,"sanskrit":"कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि |\nयोगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ||५-११||","transliteration":"kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi .\nyoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||5-11||","dayOrder":214,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yogis perform action with body, mind, buddhi, and even the senses alone — free from attachment — for the purification of the self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योगी आसक्ति को त्यागकर, आत्मा की शुद्धि के लिए केवल शरीर, मन, बुद्धि और इन्द्रियों से कर्म करते हैं।"}]},{"id":"5.12","chapterNumber":5,"verseNumber":12,"sanskrit":"युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् |\nअयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ||५-१२||","transliteration":"yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm .\nayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||5-12||","dayOrder":215,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who is disciplined in yoga, giving up the fruit of action, attains lasting peace. The undisciplined person, driven by desire and clinging to results, is bound."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योग में स्थित व्यक्ति कर्म के फल का त्याग करके स्थायी शांति प्राप्त करता है। लेकिन जो व्यक्ति योग में स्थित नहीं है, वह कामनाओं से प्रेरित होकर फल में आसक्त होता है और बंध जाता है।"}]},{"id":"5.13","chapterNumber":5,"verseNumber":13,"sanskrit":"सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी |\nनवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ||५-१३||","transliteration":"sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī .\nnavadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||5-13||","dayOrder":216,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having renounced all actions inwardly, the self-controlled embodied one rests at ease in the city of nine gates — neither acting nor causing others to act."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मन से सभी कर्मों का संन्यास लेकर, अपनी इंद्रियों को वश में रखने वाला शरीरधारी नौ द्वारों वाले नगर (शरीर) में सुखपूर्वक रहता है—वह न तो स्वयं कुछ करता है और न ही दूसरों से करवाता है।"}]},{"id":"5.14","chapterNumber":5,"verseNumber":14,"sanskrit":"न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः |\nन कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ||५-१४||","transliteration":"na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ .\nna karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||5-14||","dayOrder":217,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The indwelling Lord does not create agentship for the world, nor its actions, nor the link between action and result. It is prakriti — inherent nature — that sets everything in motion."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"प्रभु न तो लोगों के कर्तापन की रचना करते हैं, न उनके कर्मों की, और न ही कर्म और उसके फल के संबंध की। यह सब तो प्रकृति ही संचालित करती है।"}]},{"id":"5.15","chapterNumber":5,"verseNumber":15,"sanskrit":"नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः |\nअज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ||५-१५||","transliteration":"nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ .\najñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||5-15||","dayOrder":218,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The all-pervading one does not take on anyone's sin or good deeds. Knowledge is veiled by ignorance, and by that veil living beings are confused."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सर्वव्यापी ईश्वर न तो किसी के पाप को और न ही किसी के पुण्य को ग्रहण करते हैं। अज्ञान ने ज्ञान को ढक रखा है, और इसी कारण जीव भ्रमित होते हैं।"}]},{"id":"5.16","chapterNumber":5,"verseNumber":16,"sanskrit":"ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः |\nतेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ||५-१६||","transliteration":"jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ .\nteṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||5-16||","dayOrder":219,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But for those whose ignorance has been destroyed by knowledge of the Self — for them, that knowledge illumines the Supreme, like the sun revealing all."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन आत्मा के ज्ञान से जिनका अज्ञान नष्ट हो गया है, उनका वह ज्ञान सूर्य की तरह उस परम सत्य को प्रकाशित कर देता है।"}]},{"id":"5.17","chapterNumber":5,"verseNumber":17,"sanskrit":"तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः |\nगच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ||५-१७||","transliteration":"tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ .\ngacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||5-17||","dayOrder":220,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With their buddhi absorbed in That, their self being That, established in That, That as their highest goal — their faults wiped clean by knowledge — they go to a state of no return."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिनकी बुद्धि उस परमात्मा में लीन है, जिनकी आत्मा उसी में एकाकार है, जो उसी में स्थित हैं और उसी को अपना परम लक्ष्य मानते हैं, ज्ञान द्वारा जिनके सारे पाप धुल चुके हैं, वे उस अवस्था को प्राप्त होते हैं जहाँ से फिर वापस नहीं लौटना पड़ता।"}]},{"id":"5.18","chapterNumber":5,"verseNumber":18,"sanskrit":"विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि |\nशुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||५-१८||","transliteration":"vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini .\nśuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||5-18||","dayOrder":221,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The wise see with equal vision: a learned and humble brahmin, a cow, an elephant, a dog, and even one who eats dog — they look on all of these as equal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ज्ञानी लोग विद्या और विनम्रता से युक्त ब्राह्मण, गाय, हाथी, कुत्ते और चांडाल—इन सभी को एक समान दृष्टि से देखते हैं।"}]},{"id":"5.19","chapterNumber":5,"verseNumber":19,"sanskrit":"इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः |\nनिर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ||५-१९||","transliteration":"ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ .\nnirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||5-19||","dayOrder":222,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even here in this world, rebirth is conquered by those whose minds rest in evenness. Brahman is faultless and equal — and so they are established in Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिनका मन समभाव में स्थित है, उन्होंने इसी संसार में जन्म-मृत्यु के चक्र को जीत लिया है। ब्रह्म निर्दोष और सम है, इसलिए वे ब्रह्म में ही स्थित हैं।"}]},{"id":"5.20","chapterNumber":5,"verseNumber":20,"sanskrit":"न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् |\nस्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ||५-२०||","transliteration":"na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam .\nsthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ||5-20||","dayOrder":223,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who knows Brahman and is established in Brahman — steady in buddhi, free from confusion — does not rejoice at getting what is pleasant, nor grieve at getting what is unpleasant."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ब्रह्म को जानने वाला और ब्रह्म में स्थित रहने वाला व्यक्ति, जिसकी बुद्धि स्थिर है और जो भ्रम से मुक्त है, वह कुछ प्रिय मिलने पर न तो बहुत खुश होता है और न ही कुछ अप्रिय मिलने पर दुखी होता है।"}]},{"id":"5.21","chapterNumber":5,"verseNumber":21,"sanskrit":"बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् |\nस ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ||५-२१||","transliteration":"bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham .\nsa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||5-21||","dayOrder":224,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One whose self is unattached to external contacts finds happiness within the Self. With the self absorbed in Brahman through yoga, that person enjoys undying bliss."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो बाहरी विषयों में आसक्त नहीं है, वह अपनी आत्मा में सुख प्राप्त करता है। ब्रह्म योग में स्थित होकर वह व्यक्ति अक्षय सुख का आनंद लेता है।"}]},{"id":"5.22","chapterNumber":5,"verseNumber":22,"sanskrit":"ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते |\nआद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ||५-२२||","transliteration":"ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te .\nādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||5-22||","dayOrder":225,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The pleasures born of external contact are nothing but sources of pain — they have a beginning and an end, O Arjuna. The wise do not delight in them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, इंद्रियों के संपर्क से पैदा होने वाले सुख केवल दुःख के ही कारण हैं। इनकी शुरुआत और अंत होता है, इसलिए बुद्धिमान व्यक्ति इनमें आनंद नहीं लेता।"}]},{"id":"5.23","chapterNumber":5,"verseNumber":23,"sanskrit":"शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् |\nकामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ||५-२३||","transliteration":"śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt .\nkāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||5-23||","dayOrder":226,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who can withstand — right here in this life, before leaving the body — the force arising from desire and anger: that person is a yogi, and a happy human being."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य शरीर त्यागने से पहले, इसी जीवन में काम और क्रोध से उत्पन्न होने वाले वेग को सह सकता है, वही योगी है और वही सुखी मनुष्य है।"}]},{"id":"5.24","chapterNumber":5,"verseNumber":24,"sanskrit":"योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः |\nस योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ||५-२४||","transliteration":"yo.antaḥsukho.antarārāmastathāntarjyotireva yaḥ .\nsa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto.adhigacchati ||5-24||","dayOrder":227,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One whose happiness is within, whose delight is within, whose light is within — that yogi, having become Brahman, attains the liberation of Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसका सुख अपने भीतर है, जिसका आनंद अपने भीतर है, और जिसका प्रकाश अपने भीतर है—वह योगी ब्रह्म रूप होकर ब्रह्म में मोक्ष प्राप्त करता है।"}]},{"id":"5.25","chapterNumber":5,"verseNumber":25,"sanskrit":"लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः |\nछिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ||५-२५||","transliteration":"labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ .\nchinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||5-25||","dayOrder":228,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The seers whose sins have decayed, whose doubts are severed, who have mastered themselves, and who are devoted to the welfare of all beings — they attain liberation in Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिनके पाप नष्ट हो गए हैं, जिनके संशय मिट चुके हैं, जिन्होंने स्वयं पर नियंत्रण पा लिया है और जो सभी प्राणियों के कल्याण में लगे रहते हैं, वे ऋषि ब्रह्म में मोक्ष प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"5.26","chapterNumber":5,"verseNumber":26,"sanskrit":"कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् |\nअभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ||५-२६||","transliteration":"kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām .\nabhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||5-26||","dayOrder":229,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For ascetics who are free from desire and anger, who have controlled their minds, who have known the Self — liberation in Brahman exists on all sides."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिन संन्यासियों ने इच्छाओं और क्रोध से मुक्ति पा ली है, अपने मन को वश में कर लिया है और आत्मा को जान लिया है, उनके लिए सब ओर ब्रह्म में मोक्ष है।"}]},{"id":"5.27","chapterNumber":5,"verseNumber":27,"sanskrit":"स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः |\nप्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ||५-२७||","transliteration":"sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ .\nprāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||5-27||","dayOrder":230,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Keeping external contacts outside, fixing the gaze between the eyebrows, making the ingoing and outgoing breaths equal as they move within the nostrils —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बाहरी विषयों को बाहर ही रखकर, दृष्टि को भौहों के बीच केंद्रित करके, और नथुनों के भीतर चलने वाली श्वास और प्रश्वास को एक समान करके—"}]},{"id":"5.28","chapterNumber":5,"verseNumber":28,"sanskrit":"यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः |\nविगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ||५-२८||","transliteration":"yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ .\nvigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||5-28||","dayOrder":231,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— the sage who has mastered the senses, mind, and buddhi, who is wholly devoted to liberation, free from desire, fear, and anger — such a one is forever free."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस मुनि ने अपनी इंद्रियों, मन और बुद्धि को वश में कर लिया है, जिसका लक्ष्य मोक्ष है, और जो इच्छा, भय तथा क्रोध से रहित है, वह सदा मुक्त ही है।"}]},{"id":"5.29","chapterNumber":5,"verseNumber":29,"sanskrit":"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् |\nसुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ||५-२९||","transliteration":"bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram .\nsuhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||5-29||","dayOrder":232,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/5_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowing me as the enjoyer of sacrifice and austerity, as the great Lord of all worlds, as the friend of all beings — one attains peace."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मुझे यज्ञों और तपस्याओं का भोक्ता, सभी लोकों का परमेश्वर और सभी प्राणियों का मित्र जानकर, मनुष्य शांति प्राप्त करता है।"}]},{"id":"6.1","chapterNumber":6,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nअनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः |\nस संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ||६-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nanāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ .\nsa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ||6-1||","dayOrder":233,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: One who performs their required duty without depending on the fruit of action — that person is both a sannyasi and a yogi, not the one who has merely given up fire or ceased to act."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: जो कर्म के फल पर निर्भर रहे बिना अपना कर्तव्य कर्म करता है, वही संन्यासी और योगी है, न कि वह जिसने केवल अग्नि का त्याग कर दिया है या जो कर्म करना छोड़ चुका है।"}]},{"id":"6.2","chapterNumber":6,"verseNumber":2,"sanskrit":"यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव |\nन ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ||६-२||","transliteration":"yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava .\nna hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana ||6-2||","dayOrder":234,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"What people call sannyasa — know that to be yoga itself, O Arjuna. For no one becomes a yogi without first giving up selfish intentions."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जिसे लोग संन्यास कहते हैं, तुम उसे ही योग समझो। क्योंकि अपनी स्वार्थपूर्ण इच्छाओं को त्यागे बिना कोई भी व्यक्ति योगी नहीं बन सकता।"}]},{"id":"6.3","chapterNumber":6,"verseNumber":3,"sanskrit":"आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते |\nयोगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ||६-३||","transliteration":"ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate .\nyogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||6-3||","dayOrder":235,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For a sage who is still ascending toward yoga, action is said to be the means. For that same sage who has already ascended to yoga, stillness is said to be the means."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योग की ओर बढ़ने वाले मुनि के लिए कर्म को साधन कहा जाता है। योग तक पहुँच चुके उसी मुनि के लिए स्थिरता को साधन कहा जाता है।"}]},{"id":"6.4","chapterNumber":6,"verseNumber":4,"sanskrit":"यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते |\nसर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ||६-४||","transliteration":"yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate .\nsarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ||6-4||","dayOrder":236,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When a person is no longer attached to sense-objects or to actions — having renounced all selfish intentions — then that person is said to have ascended to yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब कोई व्यक्ति न तो इन्द्रियों के विषयों में और न ही कर्मों में आसक्त होता है, और जिसने सभी संकल्पों का संन्यास ले लिया है, तब उसे योग में स्थित कहा जाता है।"}]},{"id":"6.5","chapterNumber":6,"verseNumber":5,"sanskrit":"उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |\nआत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ||६-५||","transliteration":"uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet .\nātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||6-5||","dayOrder":237,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Let one elevate oneself by one's own self — and not let the self sink. For the self alone is the friend of the self, and the self alone is the enemy of the self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मनुष्य को अपनी आत्मा के द्वारा अपना उद्धार करना चाहिए और अपनी आत्मा को नीचे नहीं गिरने देना चाहिए। क्योंकि आत्मा ही आत्मा का मित्र है और आत्मा ही आत्मा का शत्रु है।"}]},{"id":"6.6","chapterNumber":6,"verseNumber":6,"sanskrit":"बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः |\nअनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ||६-६||","transliteration":"bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ .\nanātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||6-6||","dayOrder":238,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For one who has conquered the self by the self, the self is a friend. But for one who has not conquered the self, it turns hostile — acting like an enemy."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसने स्वयं अपनी आत्मा को जीत लिया है, उसके लिए आत्मा ही मित्र है। लेकिन जिसने अपनी आत्मा को नहीं जीता है, उसके लिए उसकी आत्मा ही शत्रु के समान व्यवहार करती है।"}]},{"id":"6.7","chapterNumber":6,"verseNumber":7,"sanskrit":"जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः |\nशीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ||६-७||","transliteration":"jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ .\nśītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||6-7||","dayOrder":239,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For one who has conquered the self and is at peace, the Supreme Self is steady and composed — amid cold and heat, pleasure and pain, honor and dishonor alike."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसने स्वयं को जीत लिया है और जो पूरी तरह शांत है, सर्दी-गर्मी, सुख-दुख और मान-अपमान में भी वह परमात्मा में स्थिर रहता है।"}]},{"id":"6.8","chapterNumber":6,"verseNumber":8,"sanskrit":"ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः |\nयुक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ||६-८||","transliteration":"jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ .\nyukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||6-8||","dayOrder":240,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A yogi whose self is content with knowledge and realization, who is unmoved, who has mastered the senses, and who regards a clod of earth, a stone, and gold as equal — such a one is said to be absorbed in yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस योगी की आत्मा ज्ञान और विज्ञान से संतुष्ट है, जो अडिग है, जिसने अपनी इंद्रियों को जीत लिया है, और जिसके लिए मिट्टी का ढेला, पत्थर और सोना एक समान हैं, ऐसे योगी को योग में स्थित कहा जाता है।"}]},{"id":"6.9","chapterNumber":6,"verseNumber":9,"sanskrit":"सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु |\nसाधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ||६-९||","transliteration":"suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu .\nsādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ||6-9||","dayOrder":241,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who has an equal mind toward well-wishers, friends, enemies, the indifferent, arbiters, the hateful, relatives, the righteous and the wicked — that person excels."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति शुभचिंतकों, मित्रों, शत्रुओं, तटस्थों, मध्यस्थों, द्वेष करने वालों, सगे-संबंधियों, सज्जनों और पापियों के प्रति समान बुद्धि रखता है, वह श्रेष्ठ है।"}]},{"id":"6.10","chapterNumber":6,"verseNumber":10,"sanskrit":"योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः |\nएकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ||६-१०||","transliteration":"yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ .\nekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||6-10||","dayOrder":242,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The yogi should constantly focus the self — staying in solitude, alone, with mind and body controlled, free from craving and possessiveness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योगी को एकांत में अकेले रहकर, अपने मन और शरीर को वश में रखकर, लालसा और संग्रह की भावना से मुक्त होकर, निरंतर अपनी आत्मा को एकाग्र करना चाहिए।"}]},{"id":"6.11","chapterNumber":6,"verseNumber":11,"sanskrit":"शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः |\nनात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ||६-११||","transliteration":"śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ .\nnātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||6-11||","dayOrder":243,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In a clean place, having set up a firm personal seat — neither too high nor too low — made of kusa grass, a deer skin, and a cloth laid one over the other —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"किसी पवित्र स्थान पर अपना स्थिर आसन बिछाना चाहिए, जो न बहुत ऊँचा हो और न बहुत नीचा, और जिस पर कुशा, मृगछाला और कपड़ा एक के ऊपर एक बिछे हों।"}]},{"id":"6.12","chapterNumber":6,"verseNumber":12,"sanskrit":"तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः |\nउपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ||६-१२||","transliteration":"tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ .\nupaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ||6-12||","dayOrder":244,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— seated there on the seat, making the mind one-pointed, with the activities of the mind and senses held in check, let one practice yoga for the purification of the self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उस आसन पर बैठकर, मन को एकाग्र करके और चित्त तथा इंद्रियों की क्रियाओं को वश में रखकर, आत्मा की शुद्धि के लिए योग का अभ्यास करना चाहिए।"}]},{"id":"6.13","chapterNumber":6,"verseNumber":13,"sanskrit":"समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः |\nसम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ||६-१३||","transliteration":"samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ .\nsamprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||6-13||","dayOrder":245,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Holding the body, head, and neck erect and still, steady and unmoving — gazing at the tip of one's own nose, not glancing in any direction —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"शरीर, सिर और गर्दन को सीधा, अचल और स्थिर रखते हुए, अन्य दिशाओं में न देखकर अपनी नाक के अगले सिरे पर दृष्टि केंद्रित करें।"}]},{"id":"6.14","chapterNumber":6,"verseNumber":14,"sanskrit":"प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः |\nमनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ||६-१४||","transliteration":"praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ .\nmanaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ||6-14||","dayOrder":246,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— serene in self, fearless, firm in the practice of brahmacharya, restraining the mind — let the yogi be seated, focused on me, with me as the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पूरी तरह से शांत, निडर और ब्रह्मचर्य के व्रत में स्थित होकर, मन को संयमित करके, मुझ पर ध्यान केंद्रित करे और मुझे ही अपना सर्वोच्च लक्ष्य मानकर बैठे।"}]},{"id":"6.15","chapterNumber":6,"verseNumber":15,"sanskrit":"युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः |\nशान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ||६-१५||","transliteration":"yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ .\nśāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ||6-15||","dayOrder":247,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yoked thus, continually concentrating the self, the yogi of controlled mind reaches the peace that culminates in liberation — which abides in me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस प्रकार निरंतर आत्मा को एकाग्र करते हुए, नियंत्रित मन वाला योगी उस शांति को प्राप्त करता है जो मुझमें स्थित है और मोक्ष तक ले जाती है।"}]},{"id":"6.16","chapterNumber":6,"verseNumber":16,"sanskrit":"नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः |\nन चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ||६-१६||","transliteration":"nātyaśnatastu yogo.asti na caikāntamanaśnataḥ .\nna cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||6-16||","dayOrder":248,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yoga is not for one who eats too much, nor for one who does not eat at all. Nor for one who sleeps too much, nor for one who stays awake too long, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, योग न तो बहुत अधिक खाने वाले के लिए है और न ही बिल्कुल न खाने वाले के लिए। न ही यह बहुत अधिक सोने वाले के लिए है और न ही बहुत अधिक जागने वाले के लिए।"}]},{"id":"6.17","chapterNumber":6,"verseNumber":17,"sanskrit":"युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु |\nयुक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ||६-१७||","transliteration":"yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu .\nyuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||6-17||","dayOrder":249,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For one who is moderate in eating and recreation, measured in effort in action, and balanced in sleep and wakefulness — yoga becomes the destroyer of sorrow."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति अपने खान-पान और मनोरंजन में संतुलित है, अपने कर्मों में उचित प्रयास करता है, और जिसके सोने-जागने का समय संतुलित है, उसके लिए योग दुखों का नाश करने वाला बन जाता है।"}]},{"id":"6.18","chapterNumber":6,"verseNumber":18,"sanskrit":"यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते |\nनिःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ||६-१८||","transliteration":"yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate .\nniḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ||6-18||","dayOrder":250,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When the well-controlled mind rests in the Self alone, free from longing for any object of desire — then that person is said to be absorbed in yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब पूरी तरह से वश में किया हुआ मन केवल आत्मा में ही स्थित हो जाता है और व्यक्ति सभी इच्छाओं से मुक्त हो जाता है, तब उसे योग में स्थित कहा जाता है।"}]},{"id":"6.19","chapterNumber":6,"verseNumber":19,"sanskrit":"यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता |\nयोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ||६-१९||","transliteration":"yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā .\nyogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ||6-19||","dayOrder":251,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As a lamp in a windless place does not flicker — such is the comparison made for a yogi of controlled mind, engaged in practicing yoga of the Self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस प्रकार हवा-रहित स्थान में रखा दीपक नहीं हिलता, यही उपमा उस योगी के लिए दी जाती है जिसने अपने मन को वश में कर लिया है और जो आत्मा के योग का अभ्यास कर रहा है।"}]},{"id":"6.20","chapterNumber":6,"verseNumber":20,"sanskrit":"यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया |\nयत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ||६-२०||","transliteration":"yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā .\nyatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ||6-20||","dayOrder":252,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— where the mind, drawn inward through yoga practice, comes to rest; where — seeing the Self by means of the self — one is content in the Self alone —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस अवस्था में योग के अभ्यास से एकाग्र हुआ मन शांत हो जाता है, और जहाँ स्वयं के द्वारा आत्मा को देखते हुए व्यक्ति आत्मा में ही संतुष्ट रहता है।"}]},{"id":"6.21","chapterNumber":6,"verseNumber":21,"sanskrit":"सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् |\nवेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ||६-२१||","transliteration":"sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam .\nvetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ||6-21||","dayOrder":253,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— where one knows that infinite bliss grasped by buddhi alone, beyond the senses — and, being established there, one never wavers from the truth —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस अवस्था में वह उस असीम सुख को जानता है जो इंद्रियों से परे है और जिसे केवल बुद्धि द्वारा ही ग्रहण किया जा सकता है; और वहाँ स्थित होकर वह कभी सत्य से विचलित नहीं होता।"}]},{"id":"6.22","chapterNumber":6,"verseNumber":22,"sanskrit":"यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः |\nयस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ||६-२२||","transliteration":"yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ .\nyasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||6-22||","dayOrder":254,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— gaining which one holds no other gain superior, and being established in which one is not shaken even by the heaviest sorrow —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसे प्राप्त कर लेने पर व्यक्ति किसी अन्य लाभ को उससे बड़ा नहीं मानता, और जिसमें स्थित होने पर वह बड़े से बड़े दुख से भी विचलित नहीं होता।"}]},{"id":"6.23","chapterNumber":6,"verseNumber":23,"sanskrit":"तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् |\nस निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ||६-२३||","transliteration":"taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam .\nsa niścayena yoktavyo yogo.anirviṇṇacetasā ||6-23||","dayOrder":255,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that to be yoga — the complete severing of the connection with sorrow. That yoga must be practiced with determination and with a mind that does not despair."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जान लो कि दुःखों के संपर्क से पूरी तरह अलग हो जाना ही योग है। इस योग का अभ्यास दृढ़ निश्चय और बिना निराश हुए मन से करना चाहिए।"}]},{"id":"6.24","chapterNumber":6,"verseNumber":24,"sanskrit":"सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः |\nमनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ||६-२४||","transliteration":"saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ .\nmanasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ||6-24||","dayOrder":256,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Giving up entirely all desires born of imagination and intention, and restraining the whole company of the senses on all sides by the mind alone —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संकल्प से उत्पन्न होने वाली सभी इच्छाओं को पूरी तरह से त्यागकर, और केवल मन के द्वारा इंद्रियों के समूह को सभी ओर से वश में करके—"}]},{"id":"6.25","chapterNumber":6,"verseNumber":25,"sanskrit":"शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया |\nआत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ||६-२५||","transliteration":"śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā .\nātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||6-25||","dayOrder":257,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Little by little, let one become still — with a buddhi held steady through firm resolve. Having made the mind rest in the Self, one should think of nothing else whatsoever."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"दृढ़ निश्चय से युक्त बुद्धि के द्वारा धीरे-धीरे शांत होना चाहिए। मन को आत्मा में स्थित करके और कुछ भी नहीं सोचना चाहिए।"}]},{"id":"6.26","chapterNumber":6,"verseNumber":26,"sanskrit":"यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् |\nततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ||६-२६||","transliteration":"yato yato niścarati manaścañcalamasthiram .\ntatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||6-26||","dayOrder":258,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Wherever the restless and unsteady mind wanders — from each of those directions, draw it back and bring it under the control of the Self alone."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भी भटके, इसे वहाँ-वहाँ से खींचकर वापस लाना चाहिए और केवल आत्मा के ही वश में करना चाहिए।"}]},{"id":"6.27","chapterNumber":6,"verseNumber":27,"sanskrit":"प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् |\nउपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ||६-२७||","transliteration":"praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam .\nupaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ||6-27||","dayOrder":259,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The highest happiness comes to this yogi whose mind is fully at peace, whose rajas is quieted, who has become Brahman and is free of fault."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस योगी का मन पूरी तरह शांत है, जिसका रजस् शांत हो चुका है, जो ब्रह्म-रूप हो गया है और दोषों से मुक्त है, उसे सर्वोच्च सुख प्राप्त होता है।"}]},{"id":"6.28","chapterNumber":6,"verseNumber":28,"sanskrit":"युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः |\nसुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ||६-२८||","transliteration":"yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ .\nsukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ||6-28||","dayOrder":260,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yoked thus always, the yogi who is free from fault easily enjoys the boundless bliss of contact with Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस प्रकार निरंतर आत्मा को योग में लगाने वाला पापरहित योगी आसानी से ब्रह्म के संपर्क के असीम सुख का अनुभव करता है।"}]},{"id":"6.29","chapterNumber":6,"verseNumber":29,"sanskrit":"सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |\nईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ||६-२९||","transliteration":"sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani .\nīkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||6-29||","dayOrder":261,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One whose self is absorbed in yoga and who sees equally everywhere — sees the Self dwelling in all beings, and all beings dwelling in the Self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योग में स्थित और सबको समान दृष्टि से देखने वाला व्यक्ति, आत्मा को सभी प्राणियों में और सभी प्राणियों को आत्मा में देखता है।"}]},{"id":"6.30","chapterNumber":6,"verseNumber":30,"sanskrit":"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति |\nतस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ||६-३०||","transliteration":"yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati .\ntasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||6-30||","dayOrder":262,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who sees me everywhere, and sees all things in me — I am never lost to that person, and that person is never lost to me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मुझे सब जगह देखता है और सब कुछ मुझमें देखता है, उससे मैं कभी दूर नहीं होता और वह मुझसे कभी दूर नहीं होता।"}]},{"id":"6.31","chapterNumber":6,"verseNumber":31,"sanskrit":"सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः |\nसर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ||६-३१||","transliteration":"sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ .\nsarvathā vartamāno.api sa yogī mayi vartate ||6-31||","dayOrder":263,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who is established in oneness and honors me as dwelling in all beings — that yogi abides in me, in whatever condition they may live."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो योगी एकत्व में स्थित होकर सभी प्राणियों में बसे हुए मुझे भजता है, वह चाहे जिस भी स्थिति में रहे, मुझमें ही निवास करता है।"}]},{"id":"6.32","chapterNumber":6,"verseNumber":32,"sanskrit":"आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन |\nसुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ||६-३२||","transliteration":"ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo.arjuna .\nsukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ ||6-32||","dayOrder":264,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who sees equally everywhere — by the standard of their own self — whether it is pleasure or pain, O Arjuna: that yogi is considered the highest."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो अपनी ही तरह सब जगह सुख या दुःख को समान रूप से देखता है, वह योगी सर्वश्रेष्ठ माना जाता है।"}]},{"id":"6.33","chapterNumber":6,"verseNumber":33,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nयोऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन |\nएतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ||६-३३||","transliteration":"arjuna uvāca .\nyo.ayaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana .\netasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām ||6-33||","dayOrder":265,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Madhusudana, this yoga of equanimity that you have described — I do not see how it can be steady, given the restlessness of the mind."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे मधुसूदन, आपने जिस समभाव के योग के बारे में बताया है, मन की चंचलता के कारण मुझे इसकी कोई स्थिर स्थिति दिखाई नहीं देती।"}]},{"id":"6.34","chapterNumber":6,"verseNumber":34,"sanskrit":"चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् |\nतस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ||६-३४||","transliteration":"cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham .\ntasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram ||6-34||","dayOrder":266,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The mind is restless, turbulent, powerful, and stubborn, O Krishna. I believe controlling it is as difficult as controlling the wind."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कृष्ण, मन बहुत चंचल, अशांत, शक्तिशाली और हठी है। मुझे इसे वश में करना हवा को नियंत्रित करने जितना ही कठिन लगता है।"}]},{"id":"6.35","chapterNumber":6,"verseNumber":35,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nअसंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् |\nअभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ||६-३५||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nasaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam .\nabhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate ||6-35||","dayOrder":267,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: Without doubt, O mighty-armed one, the mind is hard to control and restless. But it can be mastered, O Arjuna, through practice and through dispassion."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: हे महाबाहु, इसमें कोई संदेह नहीं कि मन चंचल है और इसे वश में करना कठिन है। लेकिन हे कुंतीपुत्र, अभ्यास और वैराग्य से इसे वश में किया जा सकता है।"}]},{"id":"6.36","chapterNumber":6,"verseNumber":36,"sanskrit":"असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः |\nवश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ||६-३६||","transliteration":"asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ .\nvaśyātmanā tu yatatā śakyo.avāptumupāyataḥ ||6-36||","dayOrder":268,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In my view, yoga is hard to attain for one of uncontrolled self. But for one who strives with a mastered self, it is possible to attain through the right means."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मेरा मानना है कि जिसका मन वश में नहीं है, उसके लिए योग प्राप्त करना कठिन है। लेकिन जो अपने मन को वश में रखकर सही उपायों से प्रयास करता है, उसके लिए इसे प्राप्त करना संभव है।"}]},{"id":"6.37","chapterNumber":6,"verseNumber":37,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nअयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः |\nअप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ||६-३७||","transliteration":"arjuna uvāca .\nayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ .\naprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati ||6-37||","dayOrder":269,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: One who has faith but lacks discipline — one whose mind has drifted away from yoga without attaining its perfection — what end does that person reach, O Krishna?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण, जिसमें श्रद्धा तो है लेकिन अनुशासन की कमी है, और जिसका मन योग से भटक गया है, वह योग की सिद्धि प्राप्त किए बिना किस गति को प्राप्त होता है?"}]},{"id":"6.38","chapterNumber":6,"verseNumber":38,"sanskrit":"कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति |\nअप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ||६-३८||","transliteration":"kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati .\napratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi ||6-38||","dayOrder":270,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Does such a person — confused, ungrounded on the path to Brahman — not perish like a torn cloud, fallen from both worlds, O mighty-armed one?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु! ब्रह्म के मार्ग में भटका हुआ और आश्रयरहित ऐसा व्यक्ति, जो दोनों ओर से भटक गया है, क्या किसी बिखरे हुए बादल की तरह नष्ट तो नहीं हो जाता?"}]},{"id":"6.39","chapterNumber":6,"verseNumber":39,"sanskrit":"एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः |\nत्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ||६-३९||","transliteration":"etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ .\ntvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate ||6-39||","dayOrder":271,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You alone can dispel this doubt of mine completely, O Krishna. There is no one other than you who could dispel it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कृष्ण, आप ही मेरे इस संशय को पूरी तरह से दूर कर सकते हैं। आपके अलावा इस संशय को मिटाने वाला कोई और नहीं है।"}]},{"id":"6.40","chapterNumber":6,"verseNumber":40,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nपार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते |\nन हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ||६-४०||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\npārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate .\nna hi kalyāṇakṛtkaścid durgatiṃ tāta gacchati ||6-40||","dayOrder":272,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Krishna said: O Arjuna, there is no ruin for that person — neither in this world nor in the next. For no one who does good ever comes to a bad end, my friend."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: हे अर्जुन, उस व्यक्ति का न तो इस लोक में और न ही परलोक में विनाश होता है। क्योंकि हे मित्र, अच्छे कर्म करने वाले की कभी दुर्गति नहीं होती।"}]},{"id":"6.41","chapterNumber":6,"verseNumber":41,"sanskrit":"प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः |\nशुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ||६-४१||","transliteration":"prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ .\nśucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo.abhijāyate ||6-41||","dayOrder":273,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Reaching the realms of the righteous and dwelling there for countless years, the one who fell from yoga is then reborn in the home of the pure and prosperous."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पुण्यवानों के लोकों को प्राप्त करके और वहाँ अनगिनत वर्षों तक रहने के बाद, योग से भटका हुआ व्यक्ति पवित्र और समृद्ध लोगों के घर में जन्म लेता है।"}]},{"id":"6.42","chapterNumber":6,"verseNumber":42,"sanskrit":"अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् |\nएतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ||६-४२||","transliteration":"athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām .\netaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam ||6-42||","dayOrder":274,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Or else that person is born into the very family of wise yogis. But such a birth as this is truly very rare to obtain in the world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"या फिर वह बुद्धिमान योगियों के कुल में ही जन्म लेता है। इस संसार में इस प्रकार का जन्म मिलना वास्तव में बहुत दुर्लभ है।"}]},{"id":"6.43","chapterNumber":6,"verseNumber":43,"sanskrit":"तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् |\nयतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ||६-४३||","transliteration":"tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam .\nyatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana ||6-43||","dayOrder":275,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There, that person regains the knowledge of their former body and strives once more toward perfection, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, वहाँ उसे अपने पिछले जन्म की बुद्धि का संयोग प्राप्त होता है, और वह पूर्णता पाने के लिए एक बार फिर प्रयास करता है।"}]},{"id":"6.44","chapterNumber":6,"verseNumber":44,"sanskrit":"पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः |\nजिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ||६-४४||","transliteration":"pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo.api saḥ .\njijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate ||6-44||","dayOrder":276,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_44.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"By the force of that former practice, that person is carried forward even against their own will. Even one who merely wishes to know yoga goes beyond the Brahmic word."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपने उस पूर्व अभ्यास के बल पर, वह व्यक्ति न चाहते हुए भी आगे खिंच जाता है। योग को जानने की इच्छा रखने वाला भी शब्द-ब्रह्म से आगे निकल जाता है।"}]},{"id":"6.45","chapterNumber":6,"verseNumber":45,"sanskrit":"प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः |\nअनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ||६-४५||","transliteration":"prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ .\nanekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ||6-45||","dayOrder":277,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_45.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But the yogi who strives with great effort, purified of all impurities and perfected through many births, reaches the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु जो योगी पूरी लगन से प्रयास करता है, वह सभी पापों से मुक्त होकर और अनेक जन्मों में पूर्णता प्राप्त करके परम गति को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"6.46","chapterNumber":6,"verseNumber":46,"sanskrit":"तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः |\nकर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ||६-४६||","transliteration":"tapasvibhyo.adhiko yogī jñānibhyo.api mato.adhikaḥ .\nkarmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna ||6-46||","dayOrder":278,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_46.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The yogi is considered superior to ascetics, superior even to those with scriptural knowledge, and superior to those who perform ritual action. Therefore, O Arjuna, be a yogi."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है, ज्ञानियों से भी श्रेष्ठ माना गया है और कर्म करने वालों से भी श्रेष्ठ है। इसलिए हे अर्जुन, तुम योगी बनो।"}]},{"id":"6.47","chapterNumber":6,"verseNumber":47,"sanskrit":"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना |\nश्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ||६-४७||","transliteration":"yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā .\nśraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ ||6-47||","dayOrder":279,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/6_47.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And among all yogis, the one who worships Me with full faith, with their inner self absorbed in Me — that person I consider to be the most deeply united with Me in yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और सभी योगियों में भी, जो पूरी श्रद्धा के साथ अपनी अंतरात्मा को मुझमें लीन करके मेरी उपासना करता है, उसे मैं योग में सबसे श्रेष्ठ मानता हूँ।"}]},{"id":"7.1","chapterNumber":7,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nमय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः |\nअसंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ||७-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nmayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ .\nasaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu ||7-1||","dayOrder":280,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O Arjuna, hear how, with your mind fixed on Me and taking refuge in Me, practicing yoga, you will come to know Me fully — without doubt."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: हे पार्थ, मुझमें मन लगाकर और मेरी शरण लेकर योग का अभ्यास करते हुए, तुम बिना किसी संदेह के मुझे पूरी तरह से कैसे जानोगे, यह सुनो।"}]},{"id":"7.2","chapterNumber":7,"verseNumber":2,"sanskrit":"ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः |\nयज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ||७-२||","transliteration":"jñānaṃ te.ahaṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ .\nyajjñātvā neha bhūyo.anyajjñātavyamavaśiṣyate ||7-2||","dayOrder":281,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I will declare to you, in full, this knowledge together with direct realization — after which nothing more remains to be known in this world."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं तुम्हें प्रत्यक्ष अनुभव के साथ यह ज्ञान पूरी तरह से बताऊँगा, जिसे जानने के बाद इस संसार में कुछ और जानना बाकी नहीं रहता।"}]},{"id":"7.3","chapterNumber":7,"verseNumber":3,"sanskrit":"मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये |\nयततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ||७-३||","transliteration":"manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye .\nyatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ ||7-3||","dayOrder":282,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among thousands of people, perhaps one strives for spiritual perfection; and among those who strive and succeed, perhaps one truly knows Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हजारों मनुष्यों में से कोई एक ही सिद्धि पाने का प्रयास करता है, और प्रयास करने वाले उन सिद्धों में से भी कोई एक ही मुझे वास्तव में जान पाता है।"}]},{"id":"7.4","chapterNumber":7,"verseNumber":4,"sanskrit":"भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च |\nअहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ||७-४||","transliteration":"bhūmirāpo.analo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca .\nahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā ||7-4||","dayOrder":283,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Earth, water, fire, air, ether, mind, buddhi, and ego — these eight constitute My prakriti in its divided form."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, बुद्धि और अहंकार — इस प्रकार मेरी प्रकृति आठ भागों में विभाजित है।"}]},{"id":"7.5","chapterNumber":7,"verseNumber":5,"sanskrit":"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् |\nजीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ||७-५||","transliteration":"apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām .\njīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat ||7-5||","dayOrder":284,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This is My lower prakriti. But know My other, higher prakriti — the life principle, O mighty-armed, by which this entire universe is sustained."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु! यह मेरी निम्न प्रकृति है। लेकिन इससे अलग मेरी एक और श्रेष्ठ प्रकृति को जानो, जो जीवरूप है और जिसके द्वारा यह संपूर्ण जगत् धारण किया जाता है।"}]},{"id":"7.6","chapterNumber":7,"verseNumber":6,"sanskrit":"एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय |\nअहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ||७-६||","transliteration":"etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya .\nahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā ||7-6||","dayOrder":285,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that all beings have their origin in these two prakriti. I am the source of the entire universe, and into Me it dissolves."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम यह जान लो कि सभी प्राणी इन दोनों प्रकृति से ही उत्पन्न होते हैं। मैं ही इस संपूर्ण जगत की उत्पत्ति और प्रलय हूँ।"}]},{"id":"7.7","chapterNumber":7,"verseNumber":7,"sanskrit":"मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय |\nमयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ||७-७||","transliteration":"mattaḥ parataraṃ nānyatkiñcidasti dhanañjaya .\nmayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva ||7-7||","dayOrder":286,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is nothing higher than Me, O Arjuna. All of this is strung on Me as gems on a thread."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे धनंजय, मुझसे श्रेष्ठ और कुछ भी नहीं है। यह सब कुछ मुझमें उसी तरह पिरोया हुआ है, जैसे धागे में मणियाँ।"}]},{"id":"7.8","chapterNumber":7,"verseNumber":8,"sanskrit":"रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः |\nप्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ||७-८||","transliteration":"raso.ahamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ .\npraṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu ||7-8||","dayOrder":287,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the taste in water, O Arjuna; I am the light in the sun and moon; I am the sacred syllable Om in all the Vedas, the sound in ether, and the manhood in men."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, मैं पानी में स्वाद हूँ, चाँद और सूरज में प्रकाश हूँ, सभी वेदों में 'ॐ' हूँ, आकाश में ध्वनि हूँ, और मनुष्यों में पौरुष हूँ।"}]},{"id":"7.9","chapterNumber":7,"verseNumber":9,"sanskrit":"पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ |\nजीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ||७-९||","transliteration":"puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau .\njīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu ||7-9||","dayOrder":288,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the pure fragrance of earth, the brilliance in fire. I am the life in all living beings, and the austerity in ascetics."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं पृथ्वी की पवित्र सुगंध और अग्नि का तेज हूँ। मैं सभी प्राणियों का जीवन और तपस्वियों का तप हूँ।"}]},{"id":"7.10","chapterNumber":7,"verseNumber":10,"sanskrit":"बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् |\nबुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ||७-१०||","transliteration":"bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam .\nbuddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham ||7-10||","dayOrder":289,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know Me as the eternal seed of all beings, O Arjuna. I am the buddhi of the intelligent, and the radiance of the radiant."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, तुम मुझे सभी प्राणियों का सनातन बीज जानो। मैं बुद्धिमानों की बुद्धि और तेजस्वियों का तेज हूँ।"}]},{"id":"7.11","chapterNumber":7,"verseNumber":11,"sanskrit":"बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् |\nधर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ||७-११||","transliteration":"balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam .\ndharmāviruddho bhūteṣu kāmo.asmi bharatarṣabha ||7-11||","dayOrder":290,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the strength of the strong, free from desire and attachment. And in all beings, I am that desire which does not conflict with dharma, O best of the Bharatas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! मैं बलवानों का वह बल हूँ जो कामना और आसक्ति से मुक्त है। और सभी प्राणियों में, मैं वह इच्छा हूँ जो धर्म के विरुद्ध नहीं है।"}]},{"id":"7.12","chapterNumber":7,"verseNumber":12,"sanskrit":"ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये |\nमत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ||७-१२||","transliteration":"ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye .\nmatta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi ||7-12||","dayOrder":291,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that whatever states exist — whether of sattva, rajas, or tamas — they all proceed from Me alone. Yet I am not in them; they are in Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्त्व, रजस् और तमस् के जो भी भाव हैं, उन्हें तुम मुझसे ही उत्पन्न जानो। लेकिन मैं उनमें नहीं हूँ, बल्कि वे मुझमें हैं।"}]},{"id":"7.13","chapterNumber":7,"verseNumber":13,"sanskrit":"त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् |\nमोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ||७-१३||","transliteration":"tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat .\nmohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam ||7-13||","dayOrder":292,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Deluded by these three states born of the gunas, this entire world fails to recognize Me — the one beyond them and undecaying."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इन तीन गुणों से उत्पन्न भावों से मोहित यह पूरा संसार मुझे नहीं पहचान पाता, जो इन सबसे परे और अविनाशी हूँ।"}]},{"id":"7.14","chapterNumber":7,"verseNumber":14,"sanskrit":"दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया |\nमामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ||७-१४||","transliteration":"daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā .\nmāmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te ||7-14||","dayOrder":293,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This divine maya of Mine, made of the three gunas, is indeed hard to cross. But those who take refuge in Me alone cross beyond it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"गुणों से बनी मेरी इस दैवी माया को पार करना बहुत कठिन है। परन्तु जो केवल मेरी ही शरण लेते हैं, वे इस माया को पार कर जाते हैं।"}]},{"id":"7.15","chapterNumber":7,"verseNumber":15,"sanskrit":"न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः |\nमाययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ||७-१५||","transliteration":"na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ .\nmāyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ ||7-15||","dayOrder":294,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who act wickedly, those who are foolish, those who are the lowest of humanity — their knowledge stripped away by maya, following demonic ways — do not seek refuge in Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बुरे कर्म करने वाले, मूर्ख और मनुष्यों में सबसे नीच—जिनका ज्ञान माया ने छीन लिया है और जो आसुरी स्वभाव अपना चुके हैं—वे मेरी शरण में नहीं आते।"}]},{"id":"7.16","chapterNumber":7,"verseNumber":16,"sanskrit":"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन |\nआर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ||७-१६||","transliteration":"caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino.arjuna .\nārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha ||7-16||","dayOrder":295,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Four kinds of virtuous people worship Me, O best of Bharatas: the afflicted, the seeker of knowledge, the seeker of wealth, and the wise."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! चार प्रकार के पुण्यवान लोग मेरी भक्ति करते हैं: दुखी, जिज्ञासु, धन की इच्छा रखने वाले और ज्ञानी।"}]},{"id":"7.17","chapterNumber":7,"verseNumber":17,"sanskrit":"तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते |\nप्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ||७-१७||","transliteration":"teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate .\npriyo hi jñānino.atyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ ||7-17||","dayOrder":296,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Of these, the wise one — ever steadfast, devoted to the One — excels above all. I am supremely dear to the wise one, and he is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इनमें से, निरंतर मुझसे जुड़ा रहने वाला और केवल मेरी ही भक्ति करने वाला ज्ञानी सबसे श्रेष्ठ है। मैं उस ज्ञानी को अत्यंत प्रिय हूँ, और वह मुझे बहुत प्रिय है।"}]},{"id":"7.18","chapterNumber":7,"verseNumber":18,"sanskrit":"उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् |\nआस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ||७-१८||","transliteration":"udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam .\nāsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim ||7-18||","dayOrder":297,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All of these are indeed noble. But the wise one I regard as My very Self — for with a steady mind he is established in Me alone as the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ये सभी निःसंदेह श्रेष्ठ हैं, परन्तु ज्ञानी को मैं अपनी आत्मा ही मानता हूँ। क्योंकि स्थिर मन से वह सर्वोच्च लक्ष्य के रूप में मुझमें ही स्थित रहता है।"}]},{"id":"7.19","chapterNumber":7,"verseNumber":19,"sanskrit":"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते |\nवासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ||७-१९||","transliteration":"bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate .\nvāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ ||7-19||","dayOrder":298,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"At the end of many births, the one of wisdom takes refuge in Me, knowing that Vasudeva is all. Such a great soul is very rare indeed."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अनेक जन्मों के बाद, ज्ञानी व्यक्ति यह जानकर मेरी शरण में आता है कि वासुदेव ही सब कुछ हैं। ऐसा महात्मा अत्यंत दुर्लभ है।"}]},{"id":"7.20","chapterNumber":7,"verseNumber":20,"sanskrit":"कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः |\nतं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ||७-२०||","transliteration":"kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante.anyadevatāḥ .\ntaṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā ||7-20||","dayOrder":299,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those whose wisdom has been carried away by desires seek other gods, following various rites — driven by their own nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तरह-तरह की इच्छाओं के कारण जिनका ज्ञान छिन गया है, वे अपनी प्रकृति के वश में होकर अलग-अलग नियमों का पालन करते हुए अन्य देवताओं की शरण में जाते हैं।"}]},{"id":"7.21","chapterNumber":7,"verseNumber":21,"sanskrit":"यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति |\nतस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ||७-२१||","transliteration":"yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati .\ntasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham ||7-21||","dayOrder":300,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever form a devotee wishes to worship with faith — in that very form I make his faith firm and steady."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो भी भक्त जिस किसी रूप की श्रद्धा से पूजा करना चाहता है, मैं उस भक्त की श्रद्धा को उसी रूप में दृढ़ कर देता हूँ।"}]},{"id":"7.22","chapterNumber":7,"verseNumber":22,"sanskrit":"स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते |\nलभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ||७-२२||","transliteration":"sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate .\nlabhate ca tataḥ kāmānmayaivavihitānhi tān ||7-22||","dayOrder":301,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Imbued with that faith, such a person seeks the worship of that deity and obtains the desired results — results which are in truth ordained by Me alone."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उस श्रद्धा से युक्त होकर वह व्यक्ति उस देवता की आराधना करता है और अपने इच्छित फल प्राप्त करता है, जो वास्तव में मेरे द्वारा ही प्रदान किए जाते हैं।"}]},{"id":"7.23","chapterNumber":7,"verseNumber":23,"sanskrit":"अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् |\nदेवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ||७-२३||","transliteration":"antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām .\ndevāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi ||7-23||","dayOrder":302,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But those results are finite and transient for people of small understanding. The worshippers of gods go to the gods; My devotees come to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन उन कम समझ वाले लोगों को मिलने वाला फल नाशवान होता है। देवताओं की पूजा करने वाले देवताओं के पास जाते हैं, परन्तु मेरे भक्त मेरे पास ही आते हैं।"}]},{"id":"7.24","chapterNumber":7,"verseNumber":24,"sanskrit":"अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः |\nपरं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ||७-२४||","transliteration":"avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ .\nparaṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam ||7-24||","dayOrder":303,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The foolish think of Me — the Unmanifest — as having taken on a manifest form, not knowing My supreme and immutable nature, which does not change."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बुद्धिहीन लोग मानते हैं कि मैं, जो अव्यक्त हूँ, अब व्यक्त रूप में आ गया हूँ। वे मेरे परम, अविनाशी और सर्वोच्च स्वरूप को नहीं जानते।"}]},{"id":"7.25","chapterNumber":7,"verseNumber":25,"sanskrit":"नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः |\nमूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ||७-२५||","transliteration":"nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ .\nmūḍho.ayaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam ||7-25||","dayOrder":304,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Veiled by My yoga-maya, I am not manifest to all. This deluded world does not know Me — the unborn and undecaying."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपनी योगमाया से ढका होने के कारण, मैं सबके लिए प्रकट नहीं हूँ। यह अज्ञानी संसार मुझे अजन्मा और अविनाशी नहीं जानता।"}]},{"id":"7.26","chapterNumber":7,"verseNumber":26,"sanskrit":"वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन |\nभविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ||७-२६||","transliteration":"vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna .\nbhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana ||7-26||","dayOrder":305,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I know all beings — past, present, and those yet to come — O Arjuna. But no one knows Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन, मैं अतीत, वर्तमान और भविष्य के सभी प्राणियों को जानता हूँ, लेकिन मुझे कोई नहीं जानता।"}]},{"id":"7.27","chapterNumber":7,"verseNumber":27,"sanskrit":"इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत |\nसर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ||७-२७||","transliteration":"icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata .\nsarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa ||7-27||","dayOrder":306,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"By the delusion of duality arising from desire and aversion, O Arjuna, all creatures are bewildered from the very moment of birth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी अर्जुन! इच्छा और द्वेष से उत्पन्न होने वाले द्वंद्वों के मोह के कारण, सभी प्राणी जन्म से ही भ्रम में पड़ जाते हैं।"}]},{"id":"7.28","chapterNumber":7,"verseNumber":28,"sanskrit":"येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् |\nते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ||७-२८||","transliteration":"yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām .\nte dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ ||7-28||","dayOrder":307,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But those of virtuous deeds whose sin has come to an end — freed from the delusion of duality — worship Me with firm resolve."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जिन पुण्य कर्म करने वाले लोगों के पाप पूरी तरह नष्ट हो गए हैं, वे द्वंद्व के मोह से मुक्त होकर दृढ़ निश्चय के साथ मेरी भक्ति करते हैं।"}]},{"id":"7.29","chapterNumber":7,"verseNumber":29,"sanskrit":"जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये |\nते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ||७-२९||","transliteration":"jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye .\nte brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam ||7-29||","dayOrder":308,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who strive for liberation from old age and death, taking refuge in Me, come to know Brahman fully — the individual self, and all of karma."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग बुढ़ापे और मृत्यु से मोक्ष पाने के लिए मेरी शरण लेकर प्रयास करते हैं, वे उस ब्रह्म को, संपूर्ण अध्यात्म को और सारे कर्म को पूरी तरह जान लेते हैं।"}]},{"id":"7.30","chapterNumber":7,"verseNumber":30,"sanskrit":"साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः |\nप्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ||७-३०||","transliteration":"sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ .\nprayāṇakāle.api ca māṃ te viduryuktacetasaḥ ||7-30||","dayOrder":309,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/7_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who know Me together with adhibhuta, adhidaiva, and adhiyajna — with minds in yoga, they know Me even at the time of death."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग मुझे अधिभूत, अधिदैव और अधियज्ञ के साथ जानते हैं, योग में स्थित मन वाले वे लोग मृत्यु के समय भी मुझे ही जानते हैं।"}]},{"id":"8.1","chapterNumber":8,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nकिं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम |\nअधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ||८-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nkiṃ tad brahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama .\nadhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate ||8-1||","dayOrder":310,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: What is Brahman? What is adhyatma? What is karma? What is called adhibhuta? And what is said to be adhidaiva?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे पुरुषोत्तम! वह ब्रह्म क्या है? अध्यात्म क्या है? कर्म क्या है? अधिभूत किसे कहा गया है, और अधिदैव किसे कहते हैं?"}]},{"id":"8.2","chapterNumber":8,"verseNumber":2,"sanskrit":"अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन |\nप्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ||८-२||","transliteration":"adhiyajñaḥ kathaṃ ko.atra dehe.asminmadhusūdana .\nprayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo.asi niyatātmabhiḥ ||8-2||","dayOrder":311,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Who is adhiyajna here in this body, and how? And how are You to be known at the time of death by those of controlled minds?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे मधुसूदन! इस शरीर में अधियज्ञ कौन है और वह कैसे स्थित है? और मृत्यु के समय, अपने मन को वश में रखने वाले लोग आपको कैसे जान पाते हैं?"}]},{"id":"8.3","chapterNumber":8,"verseNumber":3,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nअक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते |\nभूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ||८-३||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nakṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo.adhyātmamucyate .\nbhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ||8-3||","dayOrder":312,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: Brahman is the supreme Imperishable. One's own svabhava is called adhyatma. The creative offering that brings forth the existence of beings is called karma."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: परम अविनाशी तत्त्व ब्रह्म है। अपना स्वभाव अध्यात्म कहलाता है। प्राणियों के अस्तित्व को उत्पन्न करने वाला त्याग कर्म कहलाता है।"}]},{"id":"8.4","chapterNumber":8,"verseNumber":4,"sanskrit":"अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् |\nअधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ||८-४||","transliteration":"adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam .\nadhiyajño.ahamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ||8-4||","dayOrder":313,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The perishable physical domain is adhibhuta; the purusha is adhidaiva; and I Myself am adhiyajna here in this body, O best of the embodied."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे देहधारियों में श्रेष्ठ! नाशवान भौतिक प्रकृति अधिभूत है, पुरुष अधिदैव है, और इस शरीर में मैं स्वयं ही अधियज्ञ हूँ।"}]},{"id":"8.5","chapterNumber":8,"verseNumber":5,"sanskrit":"अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् |\nयः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ||८-५||","transliteration":"antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram .\nyaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ||8-5||","dayOrder":314,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whoever, at the time of death, departs while remembering Me alone — attains My state. Of this there is no doubt."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मृत्यु के समय केवल मेरा ही स्मरण करते हुए शरीर त्यागता है, वह मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है। इसमें कोई संदेह नहीं है।"}]},{"id":"8.6","chapterNumber":8,"verseNumber":6,"sanskrit":"यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् |\nतं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ||८-६||","transliteration":"yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram .\ntaṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ ||8-6||","dayOrder":315,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever being one thinks of at the last moment when leaving the body — that very being one attains, O Arjuna, having ever been absorbed in its thought."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, अंत समय में शरीर छोड़ते हुए मनुष्य जिस भी भाव का स्मरण करता है, वह उसी को प्राप्त होता है, क्योंकि वह सदा उसी के चिंतन में लीन रहा है।"}]},{"id":"8.7","chapterNumber":8,"verseNumber":7,"sanskrit":"तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च |\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः (orसंशयम्) ||८-७||","transliteration":"tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca .\nmayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayaḥ ||8-7||","dayOrder":316,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, remember Me at all times and fight. With mind and buddhi dedicated to Me, you will come to Me without doubt."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए हर समय मेरा स्मरण करो और युद्ध करो। अपना मन और बुद्धि मुझे अर्पित करके, तुम निस्संदेह मुझे ही प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"8.8","chapterNumber":8,"verseNumber":8,"sanskrit":"अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना |\nपरमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ||८-८||","transliteration":"orsaṃśayama abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā .\nparamaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan ||8-8||","dayOrder":317,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With the mind engaged in yoga of constant practice, not straying toward anything else, meditating constantly — one reaches the supreme radiant purusha."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, निरंतर अभ्यास के योग में लगे हुए और किसी दूसरी ओर न भटकने वाले मन से निरंतर ध्यान करने वाला व्यक्ति परम दिव्य पुरुष को प्राप्त कर लेता है।"}]},{"id":"8.9","chapterNumber":8,"verseNumber":9,"sanskrit":"कविं पुराणमनुशासितार-\nमणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः |\nसर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-\nमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ||८-९||","transliteration":"kaviṃ purāṇamanuśāsitāraṃ aṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ .\nsarvasya dhātāramacintyarūpaṃ ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ||8-9||","dayOrder":318,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whoever meditates on the Omniscient, the Ancient, the Ruler of all, subtler than the subtle — the Sustainer of all, of inconceivable form, luminous like the sun, beyond all darkness —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कोई उस सर्वज्ञ, सनातन, सबके नियंत्रक, सूक्ष्म से भी सूक्ष्म, सबके पालनकर्ता, अकल्पनीय रूप वाले, सूर्य के समान प्रकाशमान और अंधकार से परे परमेश्वर का ध्यान करता है।"}]},{"id":"8.10","chapterNumber":8,"verseNumber":10,"sanskrit":"प्रयाणकाले मनसाऽचलेन\nभक्त्या युक्तो योगबलेन चैव |\nभ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्\nस तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ||८-१०||","transliteration":"prayāṇakāle manasā.acalena bhaktyā yukto yogabalena caiva .\nbhruvormadhye prāṇamāveśya samyak sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ||8-10||","dayOrder":319,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"At the time of death, with an unwavering mind, full of devotion, drawing the life-force between the eyebrows through the power of yoga — that person reaches that supreme radiant purusha."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मृत्यु के समय, स्थिर मन और पूरी भक्ति के साथ, योग के बल से अपने प्राण को दोनों भौहों के बीच अच्छी तरह स्थापित करके, वह व्यक्ति उस परम दिव्य पुरुष को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"8.11","chapterNumber":8,"verseNumber":11,"sanskrit":"यदक्षरं वेदविदो वदन्ति\nविशन्ति यद्यतयो वीतरागाः |\nयदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति\nतत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ||८-११||","transliteration":"yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ .\nyadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ||8-11||","dayOrder":320,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I will briefly describe to you that Goal which those who know the Vedas call the Imperishable — seeking which people practice celibacy, and desiring which they live a life of restraint."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वेदों को जानने वाले जिसे अविनाशी कहते हैं, आसक्ति से मुक्त संन्यासी जिसमें प्रवेश करते हैं, और जिसे पाने की इच्छा से लोग ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, उस परम पद के बारे में मैं तुम्हें संक्षेप में बताऊँगा।"}]},{"id":"8.12","chapterNumber":8,"verseNumber":12,"sanskrit":"सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च |\nमूध्न्यार्धायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ||८-१२||","transliteration":"sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca .\nmūdhnyā^^rdhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ||8-12||","dayOrder":321,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having closed all the gates of the senses, confined the mind within the heart, fixed the vital force in the head — established in steadfast yogic concentration —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इंद्रियों के सभी द्वारों को बंद करके, मन को हृदय में स्थिर करके, अपने प्राण को सिर में स्थापित करके और योग-धारणा में स्थित होकर..."}]},{"id":"8.13","chapterNumber":8,"verseNumber":13,"sanskrit":"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् |\nयः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ||८-१३||","transliteration":"omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran .\nyaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim ||8-13||","dayOrder":322,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Uttering the single syllable Om — which is Brahman — and remembering Me, whoever departs leaving the body attains the supreme Goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो 'ओम' इस एक अक्षर वाले ब्रह्म का उच्चारण करते हुए और मेरा स्मरण करते हुए शरीर त्यागता है, वह परम गति को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"8.14","chapterNumber":8,"verseNumber":14,"sanskrit":"अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः |\nतस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ||८-१४||","transliteration":"ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ .\ntasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ ||8-14||","dayOrder":323,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For the yogi who is ever steadfast and remembers Me constantly with undivided attention — I am easy to attain, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो योगी एकाग्र मन से निरंतर मेरा स्मरण करता है, हमेशा मुझमें जुड़े रहने वाले उस योगी के लिए मुझे पाना बहुत आसान है।"}]},{"id":"8.15","chapterNumber":8,"verseNumber":15,"sanskrit":"मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् |\nनाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ||८-१५||","transliteration":"māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam .\nnāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ||8-15||","dayOrder":324,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having reached Me, the great souls who have attained the highest perfection are not reborn in this impermanent home of sorrow."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मुझे प्राप्त करने के बाद, परम सिद्धि को प्राप्त कर चुके महात्मा दुखों के इस अस्थायी घर में पुनर्जन्म नहीं लेते हैं।"}]},{"id":"8.16","chapterNumber":8,"verseNumber":16,"sanskrit":"आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन |\nमामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ||८-१६||","transliteration":"ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino.arjuna .\nmāmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate ||8-16||","dayOrder":325,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All worlds up to the realm of Brahma are subject to return, O Arjuna. But after reaching Me, there is no rebirth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, ब्रह्मलोक तक के सभी लोकों से वापस लौटना पड़ता है। परंतु हे कुंतीपुत्र, मुझे प्राप्त कर लेने के बाद पुनर्जन्म नहीं होता।"}]},{"id":"8.17","chapterNumber":8,"verseNumber":17,"sanskrit":"सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः |\nरात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ||८-१७||","transliteration":"sahasrayugaparyantamaharyad brahmaṇo viduḥ .\nrātriṃ yugasahasrāntāṃ te.ahorātravido janāḥ ||8-17||","dayOrder":326,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who truly understand day and night know that a day of Brahma spans a thousand yugas, and his night spans a thousand yugas as well."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग वास्तव में दिन और रात को समझते हैं, वे जानते हैं कि ब्रह्मा का एक दिन एक हज़ार युगों का होता है, और उनकी रात भी एक हज़ार युगों की होती है।"}]},{"id":"8.18","chapterNumber":8,"verseNumber":18,"sanskrit":"अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे |\nरात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ||८-१८||","transliteration":"avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame .\nrātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ||8-18||","dayOrder":327,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"At the dawn of Brahma's day, all manifested things stream forth from the Unmanifest. At the coming of his night, they dissolve back into what is called the Unmanifest."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ब्रह्मा का दिन शुरू होने पर सभी व्यक्त रूप अव्यक्त से उत्पन्न होते हैं, और रात होने पर वे उसी अव्यक्त में विलीन हो जाते हैं।"}]},{"id":"8.19","chapterNumber":8,"verseNumber":19,"sanskrit":"भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते |\nरात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ||८-१९||","transliteration":"bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate .\nrātryāgame.avaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ||8-19||","dayOrder":328,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This same multitude of beings, born again and again, dissolves helplessly at the coming of night — and comes forth again at the coming of day."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, प्राणियों का यह वही समूह बार-बार उत्पन्न होता है और रात आने पर विवश होकर लीन हो जाता है, तथा दिन आने पर फिर से उत्पन्न हो जाता है।"}]},{"id":"8.20","chapterNumber":8,"verseNumber":20,"sanskrit":"परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः |\nयः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ||८-२०||","transliteration":"parastasmāttu bhāvo.anyo.avyakto.avyaktātsanātanaḥ .\nyaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati ||8-20||","dayOrder":329,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But beyond that Unmanifested, there exists another eternal Unmanifest Reality — which does not perish even when all beings perish."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु उस अव्यक्त से परे एक और सनातन अव्यक्त सत्ता है, जो सभी प्राणियों के नष्ट हो जाने पर भी नष्ट नहीं होती।"}]},{"id":"8.21","chapterNumber":8,"verseNumber":21,"sanskrit":"अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् |\nयं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ||८-२१||","transliteration":"avyakto.akṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim .\nyaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||8-21||","dayOrder":330,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That which is called the Unmanifested and the Imperishable — that is the supreme Goal. Having reached it, they do not return. That is My supreme abode."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसे अव्यक्त और अविनाशी कहा जाता है, उसे ही परम गति कहते हैं। जिसे प्राप्त करने के बाद कोई वापस नहीं लौटता, वह मेरा परम धाम है।"}]},{"id":"8.22","chapterNumber":8,"verseNumber":22,"sanskrit":"पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया |\nयस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ||८-२२||","transliteration":"puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā .\nyasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ||8-22||","dayOrder":331,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That supreme purusha, O Arjuna, in whom all beings abide and by whom all of this is pervaded — is attained through undivided devotion."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, वह परम पुरुष, जिसके भीतर सभी प्राणी स्थित हैं और जिससे यह सब कुछ व्याप्त है, उसे केवल अनन्य भक्ति द्वारा ही पाया जा सकता है।"}]},{"id":"8.23","chapterNumber":8,"verseNumber":23,"sanskrit":"यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः |\nप्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ||८-२३||","transliteration":"yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ .\nprayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ||8-23||","dayOrder":332,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Now I will describe, O best of the Bharatas, the time by which yogis who depart attain non-return — and also the time of return."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! अब मैं तुम्हें उस समय के बारे में बताऊंगा, जब शरीर त्यागने पर योगी वापस नहीं लौटते, और उस समय के बारे में भी जब वे वापस लौटते हैं।"}]},{"id":"8.24","chapterNumber":8,"verseNumber":24,"sanskrit":"अग्निर्जोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् |\nतत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ||८-२४||","transliteration":"agnirjotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam .\ntatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ||8-24||","dayOrder":333,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Fire, light, day, the bright fortnight, the six months of the northern solstice — departing by this path, knowers of Brahman reach Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अग्नि, प्रकाश, दिन, शुक्ल पक्ष और उत्तरायण के छह महीने — इस मार्ग से शरीर त्यागने वाले ब्रह्म को जानने वाले लोग ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।"}]},{"id":"8.25","chapterNumber":8,"verseNumber":25,"sanskrit":"धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् |\nतत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ||८-२५||","transliteration":"dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam .\ntatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ||8-25||","dayOrder":334,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Smoke, night, the dark fortnight, the six months of the southern solstice — the yogi departing by this path reaches the lunar light and returns."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"धुआँ, रात, कृष्ण पक्ष और दक्षिणायन के छह महीने—इस मार्ग से जाने वाला योगी चंद्रमा की ज्योति को प्राप्त करके वापस लौट आता है।"}]},{"id":"8.26","chapterNumber":8,"verseNumber":26,"sanskrit":"शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते |\nएकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ||८-२६||","transliteration":"śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate .\nekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ ||8-26||","dayOrder":335,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"These two paths — the bright and the dark — are considered eternal for the world. By one, a person goes without return; by the other, one returns."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संसार के ये दो मार्ग — प्रकाश और अंधकार — शाश्वत माने गए हैं। एक मार्ग से जाने पर व्यक्ति वापस नहीं लौटता, और दूसरे मार्ग से जाने पर वह फिर से लौट आता है।"}]},{"id":"8.27","chapterNumber":8,"verseNumber":27,"sanskrit":"नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन |\nतस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ||८-२७||","transliteration":"naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana .\ntasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ||8-27||","dayOrder":336,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowing these two paths, no yogi is deluded, O Arjuna. Therefore, at all times be steadfast in yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, इन दोनों मार्गों को जानकर कोई भी योगी भ्रमित नहीं होता। इसलिए हे अर्जुन, तुम हर समय योग में स्थित रहो।"}]},{"id":"8.28","chapterNumber":8,"verseNumber":28,"sanskrit":"वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव\nदानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् |\nअत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा\nयोगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ||८-२८||","transliteration":"vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam .\natyeti tatsarvamidaṃ viditvā yogī paraṃ sthānamupaiti cādyam ||8-28||","dayOrder":337,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/8_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowing all this, the yogi goes beyond all the merit accumulated through the study of the Vedas, sacrifices, austerities, and charities — and reaches the supreme primordial abode."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह सब जानकर, योगी वेदों के अध्ययन, यज्ञ, तप और दान से मिलने वाले सभी पुण्य फलों से आगे निकल जाता है, और परम आदि धाम को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"9.1","chapterNumber":9,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nइदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे |\nज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ||९-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nidaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave .\njñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase.aśubhāt ||9-1||","dayOrder":338,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: To you who do not find fault, I will declare this most profound secret — knowledge combined with direct realization — knowing which you will be freed from all that is harmful."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: चूँकि तुम दोष नहीं निकालते, इसलिए मैं तुम्हें यह परम रहस्य—विज्ञान सहित ज्ञान—बताऊँगा, जिसे जानकर तुम अशुभ से मुक्त हो जाओगे।"}]},{"id":"9.2","chapterNumber":9,"verseNumber":2,"sanskrit":"राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् |\nप्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ||९-२||","transliteration":"rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam .\npratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam ||9-2||","dayOrder":339,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This is the royal knowledge, the royal secret — the supreme purifier, directly realizable, righteous, easy to practice, and imperishable."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह ज्ञान सभी विद्याओं का राजा और सभी रहस्यों का राजा है। यह परम पवित्र है, प्रत्यक्ष अनुभव होने वाला है, धर्म के अनुकूल है, पालन करने में बहुत आसान और अविनाशी है।"}]},{"id":"9.3","chapterNumber":9,"verseNumber":3,"sanskrit":"अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप |\nअप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ||९-३||","transliteration":"aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa .\naprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani ||9-3||","dayOrder":340,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who have no faith in this dharma — without attaining Me — remain in the cycle of mortal samsara."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे परंतप, जो लोग इस धर्म में श्रद्धा नहीं रखते, वे मुझे प्राप्त किए बिना जन्म-मृत्यु के चक्र में लौट आते हैं।"}]},{"id":"9.4","chapterNumber":9,"verseNumber":4,"sanskrit":"मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना |\nमत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ||९-४||","transliteration":"mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā .\nmatsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ ||9-4||","dayOrder":341,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This entire world is pervaded by Me in unmanifest form. All beings exist in Me — but I do not dwell in them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह पूरा संसार मेरे अव्यक्त रूप से व्याप्त है। सभी प्राणी मुझमें स्थित हैं, लेकिन मैं उनमें स्थित नहीं हूँ।"}]},{"id":"9.5","chapterNumber":9,"verseNumber":5,"sanskrit":"न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् |\nभूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ||९-५||","transliteration":"na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram .\nbhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ ||9-5||","dayOrder":342,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And yet beings do not truly rest in Me — behold My divine yoga. My Self sustains and originates all beings, yet is not contained in them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और फिर भी प्राणी मुझमें स्थित नहीं हैं — मेरा ईश्वरीय योग देखो। मेरी आत्मा सभी प्राणियों को उत्पन्न और धारण करती है, फिर भी वह उनमें स्थित नहीं है।"}]},{"id":"9.6","chapterNumber":9,"verseNumber":6,"sanskrit":"यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् |\nतथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ||९-६||","transliteration":"yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān .\ntathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya ||9-6||","dayOrder":343,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As the mighty wind that moves everywhere always rests in ether, know that all beings rest in Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जैसे सब जगह बहने वाली शक्तिशाली वायु हमेशा आकाश में ही स्थित रहती है, वैसे ही यह समझो कि सभी प्राणी मुझमें ही स्थित हैं।"}]},{"id":"9.7","chapterNumber":9,"verseNumber":7,"sanskrit":"सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् |\nकल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ||९-७||","transliteration":"sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām .\nkalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham ||9-7||","dayOrder":344,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All beings enter My prakriti at the end of a kalpa, O Arjuna. And at the beginning of the next kalpa, I project them forth again."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, कल्प के अंत में सभी प्राणी मेरी प्रकृति में विलीन हो जाते हैं, और अगले कल्प की शुरुआत में मैं उन्हें फिर से उत्पन्न करता हूँ।"}]},{"id":"9.8","chapterNumber":9,"verseNumber":8,"sanskrit":"प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः |\nभूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ||९-८||","transliteration":"prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ .\nbhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt ||9-8||","dayOrder":345,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Directing My own prakriti, I project again and again this entire multitude of beings — helpless under the force of their own nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपनी प्रकृति को वश में रखकर, मैं प्राणियों के इस पूरे समुदाय को बार-बार उत्पन्न करता हूँ, जो प्रकृति के अधीन होने के कारण विवश हैं।"}]},{"id":"9.9","chapterNumber":9,"verseNumber":9,"sanskrit":"न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय |\nउदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ||९-९||","transliteration":"na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya .\nudāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu ||9-9||","dayOrder":346,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yet these actions do not bind Me, O Arjuna. I sit as one indifferent, unattached to those actions."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, ये कर्म मुझे नहीं बांधते। मैं एक उदासीन व्यक्ति की तरह स्थित रहता हूँ और उन कर्मों के प्रति अनासक्त रहता हूँ।"}]},{"id":"9.10","chapterNumber":9,"verseNumber":10,"sanskrit":"मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् |\nहेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ||९-१०||","transliteration":"mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram .\nhetunānena kaunteya jagadviparivartate ||9-10||","dayOrder":347,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Under My supervision, prakriti produces both the moving and the unmoving. By this reason, O Arjuna, the world revolves."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, मेरी देखरेख में प्रकृति सभी चर और अचर को उत्पन्न करती है। इसी कारण से यह संसार चलता रहता है।"}]},{"id":"9.11","chapterNumber":9,"verseNumber":11,"sanskrit":"अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् |\nपरं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ||९-११||","transliteration":"avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam .\nparaṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram ||9-11||","dayOrder":348,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Fools disregard Me when I dwell in a human body — not knowing My higher nature as the Supreme Lord of all beings."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब मैं मनुष्य का शरीर धारण करता हूँ, तब मूर्ख लोग मुझे तुच्छ समझते हैं। वे सभी प्राणियों के परमेश्वर के रूप में मेरे परम स्वरूप को नहीं जानते।"}]},{"id":"9.12","chapterNumber":9,"verseNumber":12,"sanskrit":"मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः |\nराक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ||९-१२||","transliteration":"moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ .\nrākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ ||9-12||","dayOrder":349,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Of vain hopes, vain actions, and vain knowledge — those who are senseless have adopted the deceptive nature of fiends and demons."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्म और व्यर्थ ज्ञान वाले वे विवेकहीन लोग भ्रमित करने वाली राक्षसी और आसुरी प्रकृति को अपना लेते हैं।"}]},{"id":"9.13","chapterNumber":9,"verseNumber":13,"sanskrit":"महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः |\nभजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ||९-१३||","transliteration":"mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ .\nbhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam ||9-13||","dayOrder":350,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But the great souls, O Arjuna, endowed with divine nature, worship Me with single-minded devotion — knowing Me as the immutable source of all beings."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु हे अर्जुन, दैवीय प्रकृति का आश्रय लेने वाले महात्मा मुझे सभी प्राणियों का मूल और अविनाशी जानकर, अनन्य मन से मेरी भक्ति करते हैं।"}]},{"id":"9.14","chapterNumber":9,"verseNumber":14,"sanskrit":"सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः |\nनमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ||९-१४||","transliteration":"satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ .\nnamasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate ||9-14||","dayOrder":351,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Always glorifying Me, striving with firm vows, bowing down to Me with devotion — they worship Me constantly and with steadfast love."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"निरंतर मेरा गुणगान करते हुए, दृढ़ संकल्प के साथ प्रयास करते हुए और भक्तिपूर्वक मुझे प्रणाम करते हुए, वे हमेशा मुझसे जुड़े रहकर मेरी उपासना करते हैं।"}]},{"id":"9.15","chapterNumber":9,"verseNumber":15,"sanskrit":"ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते |\nएकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ||९-१५||","transliteration":"jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate .\nekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham ||9-15||","dayOrder":352,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Others worship Me through the sacrifice of knowledge — as the One, as distinct in many forms, or as the all-faced, all-manifested."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ अन्य लोग ज्ञान रूपी यज्ञ के द्वारा मेरी उपासना करते हैं। वे मुझे एक रूप में, अलग-अलग रूपों में, या अनेक प्रकार से सर्वव्यापी रूप में पूजते हैं।"}]},{"id":"9.16","chapterNumber":9,"verseNumber":16,"sanskrit":"अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् |\nमन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ||९-१६||","transliteration":"ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham .\nmantro.ahamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam ||9-16||","dayOrder":353,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the ritual, I am the sacrifice, I am the offering to ancestors, I am the herb, I am the mantra, I am also the clarified butter, I am the fire, and I am the act of oblation."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं ही अनुष्ठान हूँ, मैं ही यज्ञ हूँ, मैं ही पितरों को दिया जाने वाला अर्पण हूँ, मैं ही औषधि हूँ, मैं ही मंत्र हूँ, मैं ही घी हूँ, मैं ही अग्नि हूँ और मैं ही आहुति हूँ।"}]},{"id":"9.17","chapterNumber":9,"verseNumber":17,"sanskrit":"पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः |\nवेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ||९-१७||","transliteration":"pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ .\nvedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca ||9-17||","dayOrder":354,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the father of this world, the mother, the sustainer, the grandfather — the knowable, the purifier, Om, the Rik, the Sama, and the Yajus."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं इस संसार का पिता, माता, पालनकर्ता और पितामह हूँ। मैं ही जानने योग्य, पवित्र करने वाला ओंकार, और ऋग्वेद, सामवेद तथा यजुर्वेद हूँ।"}]},{"id":"9.18","chapterNumber":9,"verseNumber":18,"sanskrit":"गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् |\nप्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ||९-१८||","transliteration":"gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt .\nprabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam ||9-18||","dayOrder":355,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the goal, the nourisher, the Lord, the witness, the abode, the refuge, the friend — the origin, the dissolution, the foundation, the treasure-house, and the imperishable seed."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं ही लक्ष्य, पालनकर्ता, स्वामी, साक्षी, निवास, शरण और मित्र हूँ। मैं ही उत्पत्ति, प्रलय, आधार, भंडार और अविनाशी बीज हूँ।"}]},{"id":"9.19","chapterNumber":9,"verseNumber":19,"sanskrit":"तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च |\nअमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ||९-१९||","transliteration":"tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca .\namṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna ||9-19||","dayOrder":356,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I give heat; I withhold and send forth the rain. I am immortality and also death. I am being and non-being, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, मैं ही ताप देता हूँ, मैं ही वर्षा को रोकता और बरसाता हूँ। मैं ही अमृत और मृत्यु हूँ, तथा सत् और असत् भी मैं ही हूँ।"}]},{"id":"9.20","chapterNumber":9,"verseNumber":20,"sanskrit":"त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा\nयज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते |\nते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-\nमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ||९-२०||","transliteration":"traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante .\nte puṇyamāsādya surendralokaṃ aśnanti divyāndivi devabhogān ||9-20||","dayOrder":357,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The knowers of the three Vedas, who drink Soma and are purified of sin — worshipping through sacrifices, they seek the way to heaven. Having reached the holy realm of the lord of gods, they enjoy divine pleasures."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तीनों वेदों को जानने वाले, सोम रस पीने वाले और पापों से मुक्त लोग, यज्ञों द्वारा मेरी पूजा करके स्वर्ग जाने की कामना करते हैं। वे अपने पुण्यों के फलस्वरूप देवराज इन्द्र के पवित्र लोक को प्राप्त करके, स्वर्ग में देवताओं के दिव्य सुखों को भोगते हैं।"}]},{"id":"9.21","chapterNumber":9,"verseNumber":21,"sanskrit":"ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं\nक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति |\nएवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना\nगतागतं कामकामा लभन्ते ||९-२१||","transliteration":"te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti .\nevaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante ||9-21||","dayOrder":358,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having enjoyed that vast heaven, when their merit is exhausted they return to the mortal world. Thus, following the dharma of the three Vedas and driven by desire, they go and come back."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उस विशाल स्वर्गलोक को भोगने के बाद, पुण्य समाप्त होने पर वे वापस मृत्युलोक में लौट आते हैं। इस प्रकार, तीनों वेदों के धर्म का पालन करने वाले और कामनाओं से प्रेरित लोग केवल आते-जाते रहते हैं।"}]},{"id":"9.22","chapterNumber":9,"verseNumber":22,"sanskrit":"अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते |\nतेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ||९-२२||","transliteration":"ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate .\nteṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham ||9-22||","dayOrder":359,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For those who worship Me with undivided devotion, meditating on My transcendent form — I carry what they lack and preserve what they have."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग अनन्य भक्ति से मेरा चिंतन करते हुए मेरी उपासना करते हैं, मुझमें निरंतर लगे हुए उन लोगों को जो उनके पास नहीं है, वह मैं प्रदान करता हूँ और जो उनके पास है, उसकी रक्षा करता हूँ।"}]},{"id":"9.23","chapterNumber":9,"verseNumber":23,"sanskrit":"येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः |\nतेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ||९-२३||","transliteration":"ye.apyanyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ .\nte.api māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam ||9-23||","dayOrder":360,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even those who, with faith, worship other gods — they too worship Me alone, O Arjuna, though by a method that is not sanctioned."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो भक्त श्रद्धा के साथ अन्य देवताओं की पूजा करते हैं, वे भी मेरी ही पूजा करते हैं, भले ही उनका यह तरीका सही विधि के अनुसार न हो।"}]},{"id":"9.24","chapterNumber":9,"verseNumber":24,"sanskrit":"अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च |\nन तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ||९-२४||","transliteration":"ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca .\nna tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te ||9-24||","dayOrder":361,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For I am the only enjoyer and the only Lord of all sacrifices. But those who do not know Me in truth fall."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि मैं ही सभी यज्ञों का भोक्ता और स्वामी हूँ। परन्तु जो लोग मुझे वास्तव में नहीं जानते, उनका पतन हो जाता है।"}]},{"id":"9.25","chapterNumber":9,"verseNumber":25,"sanskrit":"यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः |\nभूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ||९-२५||","transliteration":"yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ .\nbhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino.api mām ||9-25||","dayOrder":362,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who worship the gods go to the gods. Those who worship ancestors go to the ancestors. Those who worship beings go to the beings. And those who worship Me come to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"देवताओं की पूजा करने वाले देवताओं को प्राप्त होते हैं, पितरों की पूजा करने वाले पितरों को प्राप्त होते हैं, भूत-प्रेतों की पूजा करने वाले भूत-प्रेतों को प्राप्त होते हैं, और मेरी पूजा करने वाले मुझे प्राप्त होते हैं।"}]},{"id":"9.26","chapterNumber":9,"verseNumber":26,"sanskrit":"पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति |\nतदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ||९-२६||","transliteration":"patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati .\ntadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ ||9-26||","dayOrder":363,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whoever offers Me with devotion — a leaf, a flower, a fruit, or water — I accept that offering from the pure-hearted one."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कोई मुझे भक्ति से पत्ता, फूल, फल या जल अर्पित करता है, मैं उस शुद्ध मन वाले व्यक्ति द्वारा भक्तिपूर्वक दी गई उस भेंट को स्वीकार करता हूँ।"}]},{"id":"9.27","chapterNumber":9,"verseNumber":27,"sanskrit":"यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् |\nयत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ||९-२७||","transliteration":"yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .\nyattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam ||9-27||","dayOrder":364,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever you do, whatever you eat, whatever you offer in sacrifice, whatever you give, whatever austerity you practice — do all that as an offering to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, तुम जो भी करते हो, जो भी खाते हो, जो भी आहुति देते हो, जो भी दान देते हो और जो भी तपस्या करते हो, वह सब मुझे अर्पित कर दो।"}]},{"id":"9.28","chapterNumber":9,"verseNumber":28,"sanskrit":"शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः |\nसंन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ||९-२८||","transliteration":"śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ .\nsaṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi ||9-28||","dayOrder":365,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Thus freed from the bonds of karma that yield good and bad results — with mind in yoga of sannyasa, you will be liberated and will come to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस तरह तुम शुभ और अशुभ फल देने वाले कर्म के बंधनों से मुक्त हो जाओगे। संन्यास योग से युक्त होकर, तुम पूरी तरह मुक्त हो जाओगे और मुझे प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"9.29","chapterNumber":9,"verseNumber":29,"sanskrit":"समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः |\nये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ||९-२९||","transliteration":"samo.ahaṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo.asti na priyaḥ .\nye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham ||9-29||","dayOrder":366,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am equal to all beings — none is hateful to Me and none is dear. But those who worship Me with devotion abide in Me, and I in them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं सभी प्राणियों के लिए समान हूँ, न कोई मुझे अप्रिय है और न ही कोई प्रिय। परन्तु जो लोग भक्तिपूर्वक मुझे भजते हैं, वे मुझमें हैं और मैं भी उनमें हूँ।"}]},{"id":"9.30","chapterNumber":9,"verseNumber":30,"sanskrit":"अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् |\nसाधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ||९-३०||","transliteration":"api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk .\nsādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ ||9-30||","dayOrder":367,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even if one who has acted most wickedly worships Me with undivided devotion — he is to be considered righteous, for he has resolved rightly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि कोई अत्यंत दुराचारी व्यक्ति भी अनन्य भाव से मेरी भक्ति करता है, तो उसे साधु ही मानना चाहिए, क्योंकि उसका निश्चय सही है।"}]},{"id":"9.31","chapterNumber":9,"verseNumber":31,"sanskrit":"क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति |\nकौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ||९-३१||","transliteration":"kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati .\nkaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati ||9-31||","dayOrder":368,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"He quickly becomes righteous-minded and attains everlasting peace. O Arjuna, declare with confidence that My devotee never perishes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वह शीघ्र ही धर्मात्मा बन जाता है और शाश्वत शांति प्राप्त करता है। हे कुंतीपुत्र, तुम यह घोषणा कर दो कि मेरे भक्त का कभी नाश नहीं होता।"}]},{"id":"9.32","chapterNumber":9,"verseNumber":32,"sanskrit":"मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः |\nस्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ||९-३२||","transliteration":"māṃ hi pārtha vyapāśritya ye.api syuḥ pāpayonayaḥ .\nstriyo vaiśyāstathā śūdrāste.api yānti parāṃ gatim ||9-32||","dayOrder":369,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Arjuna, even those born into conditions of sin — women, vaishyas, shudras — by taking refuge in Me, they too attain the supreme Goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, जो पाप योनि में जन्मे हैं, तथा स्त्रियां, वैश्य और शूद्र भी, मेरी शरण लेकर परम गति को प्राप्त होते हैं।"}]},{"id":"9.33","chapterNumber":9,"verseNumber":33,"sanskrit":"किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा |\nअनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ||९-३३||","transliteration":"kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā .\nanityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām ||9-33||","dayOrder":370,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"How much more, then, the holy Brahmins and devoted royal sages! Having come to this impermanent and joyless world — worship Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तो फिर पवित्र ब्राह्मणों और भक्त राजर्षियों के बारे में तो कहना ही क्या! इस नश्वर और दुखमय संसार में आकर तुम मेरी भक्ति करो।"}]},{"id":"9.34","chapterNumber":9,"verseNumber":34,"sanskrit":"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |\nमामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ||९-३४||","transliteration":"manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .\nmāmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ ||9-34||","dayOrder":371,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/9_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Fix your mind on Me, be devoted to Me, worship Me, bow to Me. So united, taking Me as the supreme Goal — you will come to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपना मन मुझमें लगाओ, मेरे भक्त बनो, मेरी पूजा करो और मुझे नमस्कार करो। मुझे ही अपना परम लक्ष्य मानकर और इस प्रकार अपनी आत्मा को मुझसे जोड़कर, तुम मुझे ही प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"10.1","chapterNumber":10,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nभूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः |\nयत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ||१०-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nbhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .\nyatte.ahaṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā ||10-1||","dayOrder":372,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: O mighty-armed Arjuna, listen once more to My supreme teaching. Because you are dear to Me and I wish you well, I will speak these words for your benefit."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: हे महाबाहु, एक बार फिर मेरे परम वचन सुनो। तुम मुझे प्रिय हो, इसलिए तुम्हारी भलाई के लिए मैं तुम्हें यह बता रहा हूँ।"}]},{"id":"10.2","chapterNumber":10,"verseNumber":2,"sanskrit":"न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः |\nअहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ||१०-२||","transliteration":"na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ .\nahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ ||10-2||","dayOrder":373,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Neither the hosts of the gods nor the great sages know My origin — for I am the ultimate source of the gods and the great sages themselves, in every respect."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"न तो देवता और न ही महर्षि मेरी उत्पत्ति को जानते हैं, क्योंकि मैं ही सभी प्रकार से देवताओं और महर्षियों का मूल कारण हूँ।"}]},{"id":"10.3","chapterNumber":10,"verseNumber":3,"sanskrit":"यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् |\nअसम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ||१०-३||","transliteration":"yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram .\nasammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate ||10-3||","dayOrder":374,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among mortals, whoever knows Me as unborn, without beginning, and the supreme Lord of all the worlds — that person is not deluded, and is freed from all sins."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मनुष्यों में जो मुझे अजन्मा, अनादि और सभी लोकों का परमेश्वर जानता है, वह व्यक्ति मोह में नहीं पड़ता और सभी पापों से मुक्त हो जाता है।"}]},{"id":"10.4","chapterNumber":10,"verseNumber":4,"sanskrit":"बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः |\nसुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ||१०-४||","transliteration":"buddhirjñānamasammohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ .\nsukhaṃ duḥkhaṃ bhavo.abhāvo bhayaṃ cābhayameva ca ||10-4||","dayOrder":375,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Intelligence, wisdom, freedom from delusion, patience, truth, self-restraint, calmness, happiness, sorrow, birth, death, fear, and fearlessness —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बुद्धि, ज्ञान, मोह से मुक्ति, क्षमा, सत्य, आत्म-संयम, मन की शांति, सुख, दुःख, जन्म, मृत्यु, भय और निडरता—"}]},{"id":"10.5","chapterNumber":10,"verseNumber":5,"sanskrit":"अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः |\nभवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ||१०-५||","transliteration":"ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo.ayaśaḥ .\nbhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ ||10-5||","dayOrder":376,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— non-violence, equanimity, contentment, austerity, generosity, fame, and disgrace: all these varied qualities of living beings arise from Me alone."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अहिंसा, समता, संतोष, तप, दान, यश और अपयश—प्राणियों के ये सभी अलग-अलग भाव मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।"}]},{"id":"10.6","chapterNumber":10,"verseNumber":6,"sanskrit":"महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा |\nमद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ||१०-६||","transliteration":"maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā .\nmadbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ ||10-6||","dayOrder":377,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The seven great sages of ancient times, and also the four Manus before them — all born from My mind, sharing My nature — are the ancestors from whom all the creatures of this world descend."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"प्राचीन काल के सात महर्षि और चार मनु, जो मेरे ही मन से उत्पन्न हुए हैं और मेरे ही स्वभाव वाले हैं, उन्हीं से इस संसार की सारी प्रजा उत्पन्न हुई है।"}]},{"id":"10.7","chapterNumber":10,"verseNumber":7,"sanskrit":"एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः |\nसोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ||१०-७||","transliteration":"etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ .\nso.avikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ ||10-7||","dayOrder":378,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whoever truly understands these many expressions of My glory and this yoga-power of Mine becomes united with Me through unshakable yoga. Of this, there is no doubt."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मेरी इन विभूतियों और योग को वास्तव में समझता है, वह अटूट योग के द्वारा मुझसे जुड़ जाता है, इसमें कोई संदेह नहीं है।"}]},{"id":"10.8","chapterNumber":10,"verseNumber":8,"sanskrit":"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते |\nइति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ||१०-८||","transliteration":"ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate .\niti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ ||10-8||","dayOrder":379,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the source of all; everything flows from Me. Knowing this, the wise worship Me with devotion and deep feeling."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं ही सबका स्रोत हूँ; सब कुछ मुझसे ही उत्पन्न होता है। यह जानकर, बुद्धिमान लोग पूरे भाव के साथ मेरी भक्ति करते हैं।"}]},{"id":"10.9","chapterNumber":10,"verseNumber":9,"sanskrit":"मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् |\nकथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ||१०-९||","transliteration":"maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam .\nkathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca ||10-9||","dayOrder":380,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With their minds absorbed in Me and their lives devoted to Me, they enlighten one another and speak of Me constantly — finding deep contentment and delight."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिनका मन मुझमें लगा है और जिनका जीवन मुझे समर्पित है, वे आपस में एक-दूसरे को ज्ञान देते हुए और हमेशा मेरी चर्चा करते हुए संतुष्ट रहते हैं और आनंद पाते हैं।"}]},{"id":"10.10","chapterNumber":10,"verseNumber":10,"sanskrit":"तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् |\nददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ||१०-१०||","transliteration":"teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam .\ndadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te ||10-10||","dayOrder":381,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"To those who are always devoted and who worship Me with love, I give the buddhi-yoga by which they come to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग निरंतर समर्पित रहते हैं और प्रेमपूर्वक मेरी भक्ति करते हैं, उन्हें मैं वह बुद्धियोग देता हूँ जिससे वे मुझे प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"10.11","chapterNumber":10,"verseNumber":11,"sanskrit":"तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः |\nनाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ||१०-११||","transliteration":"teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ .\nnāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā ||10-11||","dayOrder":382,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Out of pure compassion for them, I dwell within their very self and destroy the darkness born of ignorance with the shining lamp of knowledge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उन पर कृपा करने के लिए ही, मैं उनकी आत्मा में स्थित होकर, अज्ञान से उत्पन्न अंधकार को ज्ञान के चमकते हुए दीपक से नष्ट कर देता हूँ।"}]},{"id":"10.12","chapterNumber":10,"verseNumber":12,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nपरं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् |\nपुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ||१०-१२||","transliteration":"arjuna uvāca .\nparaṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān .\npuruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum ||10-12||","dayOrder":383,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: You are the supreme Brahman, the ultimate refuge, the supreme purifier. You are the eternal divine person, the primal God — unborn and all-pervading."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: आप परम ब्रह्म, परम धाम और परम पवित्र हैं। आप शाश्वत, दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापी हैं।"}]},{"id":"10.13","chapterNumber":10,"verseNumber":13,"sanskrit":"आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा |\nअसितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ||१०-१३||","transliteration":"āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā .\nasito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ||10-13||","dayOrder":384,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All the sages declare this of You — and so do the divine sages Narada, Asita, Devala, and Vyasa. And now You Yourself are telling me so directly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सभी ऋषि आपके बारे में यही कहते हैं, और देवर्षि नारद, असित, देवल और व्यास भी। और अब आप स्वयं भी मुझसे यही कह रहे हैं।"}]},{"id":"10.14","chapterNumber":10,"verseNumber":14,"sanskrit":"सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव |\nन हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ||१०-१४||","transliteration":"sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava .\nna hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ ||10-14||","dayOrder":385,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I accept everything You have told me as true, O Krishna. O Lord, neither the gods nor the demons truly comprehend Your nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे केशव, आप मुझसे जो कुछ भी कह रहे हैं, मैं उस सबको सत्य मानता हूँ। हे भगवान, आपके स्वरूप को न तो देवता समझ पाते हैं और न ही दानव।"}]},{"id":"10.15","chapterNumber":10,"verseNumber":15,"sanskrit":"स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम |\nभूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ||१०-१५||","transliteration":"svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama .\nbhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate ||10-15||","dayOrder":386,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You alone know Yourself by Your own power, O Supreme Person — source of all beings, Lord of all beings, God of gods, master of the universe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पुरुषोत्तम! हे सभी प्राणियों के रचयिता, हे प्राणियों के स्वामी, हे देवों के देव, हे ब्रह्मांड के स्वामी! आप स्वयं ही अपनी शक्ति से अपने आपको जानते हैं।"}]},{"id":"10.16","chapterNumber":10,"verseNumber":16,"sanskrit":"वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः |\nयाभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ||१०-१६||","transliteration":"vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ .\nyābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ||10-16||","dayOrder":387,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Please tell me fully and without reserve of Your divine glories — those expressions of Your power through which You pervade and sustain all these worlds."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कृपया मुझे अपनी उन दिव्य विभूतियों के बारे में विस्तार से बताएं, जिनके द्वारा आप इन सभी लोकों में व्याप्त हैं।"}]},{"id":"10.17","chapterNumber":10,"verseNumber":17,"sanskrit":"कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् |\nकेषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ||१०-१७||","transliteration":"kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan .\nkeṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo.asi bhagavanmayā ||10-17||","dayOrder":388,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O master of yoga, how should I continuously contemplate You in order to know You? And in what forms and aspects are You to be meditated upon by me, O Lord?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे योगेश्वर! निरंतर आपका चिंतन करते हुए मैं आपको कैसे जानूँ? और हे भगवान! मुझे किन-किन रूपों और भावों में आपका ध्यान करना चाहिए?"}]},{"id":"10.18","chapterNumber":10,"verseNumber":18,"sanskrit":"विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन |\nभूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ||१०-१८||","transliteration":"vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana .\nbhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me.amṛtam ||10-18||","dayOrder":389,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Tell me again in full, O Janardana, about Your yoga and divine glories. I am never satiated by hearing Your words — they are like nectar to me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे जनार्दन, अपने योग और विभूतियों के बारे में मुझे फिर से विस्तार से बताएँ। आपके अमृत जैसे वचनों को सुनकर मुझे कभी तृप्ति नहीं मिलती।"}]},{"id":"10.19","chapterNumber":10,"verseNumber":19,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nहन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः |\nप्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ||१०-१९||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nhanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ .\nprādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me ||10-19||","dayOrder":390,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: Very well. I will tell you of My divine glories, but only the most prominent ones, O best of the Kurus — for there is no end to their full extent."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीकृष्ण ने कहा: ठीक है, हे कुरुश्रेष्ठ! मैं तुम्हें अपनी दिव्य विभूतियों के बारे में बताऊंगा, लेकिन केवल मुख्य-मुख्य, क्योंकि मेरे विस्तार का कोई अंत नहीं है।"}]},{"id":"10.20","chapterNumber":10,"verseNumber":20,"sanskrit":"अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः |\nअहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ||१०-२०||","transliteration":"ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ .\nahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca ||10-20||","dayOrder":391,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the atman, O Gudakesha, dwelling in the heart of every being. I am the beginning, the middle, and also the end of all beings."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे गुडाकेश, मैं सभी प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा हूँ। मैं ही सभी प्राणियों का आदि, मध्य और अंत हूँ।"}]},{"id":"10.21","chapterNumber":10,"verseNumber":21,"sanskrit":"आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् |\nमरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ||१०-२१||","transliteration":"ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān .\nmarīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī ||10-21||","dayOrder":392,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Adityas I am Vishnu; among luminaries, the radiant sun; among the Maruts I am Marichi; and among the stars I am the moon."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आदित्यों में मैं विष्णु हूँ, प्रकाश देने वालों में तेजस्वी सूर्य हूँ, मरुतों में मरीचि हूँ और नक्षत्रों में चंद्रमा हूँ।"}]},{"id":"10.22","chapterNumber":10,"verseNumber":22,"sanskrit":"वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः |\nइन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ||१०-२२||","transliteration":"vedānāṃ sāmavedo.asmi devānāmasmi vāsavaḥ .\nindriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā ||10-22||","dayOrder":393,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Vedas I am the Sama Veda; among the gods I am Indra; among the senses I am the mind; and among living beings I am consciousness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वेदों में मैं सामवेद हूँ, देवताओं में मैं इन्द्र हूँ, इन्द्रियों में मैं मन हूँ और प्राणियों में मैं चेतना हूँ।"}]},{"id":"10.23","chapterNumber":10,"verseNumber":23,"sanskrit":"रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् |\nवसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ||१०-२३||","transliteration":"rudrāṇāṃ śaṅkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām .\nvasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham ||10-23||","dayOrder":394,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Rudras I am Shankara; among the Yakshas and Rakshasas I am Kubera, the lord of wealth; among the Vasus I am Agni, the fire; and among mountains I am Meru."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"रुद्रों में मैं शंकर हूँ, यक्षों और राक्षसों में धन का स्वामी कुबेर हूँ, वसुओं में अग्नि हूँ और पर्वतों में मेरु हूँ।"}]},{"id":"10.24","chapterNumber":10,"verseNumber":24,"sanskrit":"पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् |\nसेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ||१०-२४||","transliteration":"purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim .\nsenānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ ||10-24||","dayOrder":395,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know Me to be Brihaspati, the chief among priests, O Arjuna; among commanders of armies I am Skanda; and among bodies of water I am the ocean."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, तुम मुझे पुरोहितों में मुख्य बृहस्पति जानो। सेनापतियों में मैं स्कंद हूँ और जलाशयों में मैं सागर हूँ।"}]},{"id":"10.25","chapterNumber":10,"verseNumber":25,"sanskrit":"महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् |\nयज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ||१०-२५||","transliteration":"maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram .\nyajñānāṃ japayajño.asmi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ ||10-25||","dayOrder":396,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the great sages I am Bhrigu; among words I am the single syllable Om; among all forms of worship I am japa; and among immovable things I am the Himalayas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"महर्षियों में मैं भृगु हूँ, शब्दों में मैं एक अक्षर 'ॐ' हूँ, यज्ञों में मैं जप-यज्ञ हूँ और स्थिर रहने वालों में मैं हिमालय हूँ।"}]},{"id":"10.26","chapterNumber":10,"verseNumber":26,"sanskrit":"अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः |\nगन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ||१०-२६||","transliteration":"aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ .\ngandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ ||10-26||","dayOrder":397,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among all trees I am the Ashvattha, the sacred fig; among divine sages I am Narada; among the Gandharvas I am Chitraratha; and among the perfected sages I am Kapila."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं सभी वृक्षों में अश्वत्थ (पीपल), देवर्षियों में नारद, गंधर्वों में चित्ररथ और सिद्धों में कपिल मुनि हूँ।"}]},{"id":"10.27","chapterNumber":10,"verseNumber":27,"sanskrit":"उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् |\nऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ||१०-२७||","transliteration":"uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam .\nairāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam ||10-27||","dayOrder":398,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know Me to be Ucchaishravas among horses — born from the churning of the cosmic ocean; Airavata among lordly elephants; and the monarch among human beings."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"घोड़ों में मुझे अमृत से उत्पन्न 'उच्चैःश्रवा' जानो, श्रेष्ठ हाथियों में 'ऐरावत' और मनुष्यों में राजा जानो।"}]},{"id":"10.28","chapterNumber":10,"verseNumber":28,"sanskrit":"आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् |\nप्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ||१०-२८||","transliteration":"āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk .\nprajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ ||10-28||","dayOrder":399,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among weapons I am the thunderbolt; among cows I am the wish-fulfilling Kamadhenu; among the causes of offspring I am Kandarpa, the god of love; and among serpents I am Vasuki."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं शस्त्रों में वज्र हूँ, गायों में कामधेनु हूँ, संतान उत्पन्न करने का कारण कामदेव हूँ, और सर्पों में वासुकि हूँ।"}]},{"id":"10.29","chapterNumber":10,"verseNumber":29,"sanskrit":"अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् |\nपितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ||१०-२९||","transliteration":"anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham .\npitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham ||10-29||","dayOrder":400,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the multi-hooded Nagas I am Ananta; among the water-dwellers I am Varuna; among the ancestors I am Aryaman; and among those who enforce order I am Yama."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं नागों में अनन्त हूँ, जलचरों में वरुण हूँ, पितरों में अर्यमा हूँ और शासन करने वालों में यम हूँ।"}]},{"id":"10.30","chapterNumber":10,"verseNumber":30,"sanskrit":"प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् |\nमृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ||१०-३०||","transliteration":"prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham .\nmṛgāṇāṃ ca mṛgendro.ahaṃ vainateyaśca pakṣiṇām ||10-30||","dayOrder":401,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Daityas I am Prahlada; among those who measure and reckon I am time itself; among animals I am the lion; and among birds I am Garuda."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"दैत्यों में मैं प्रह्लाद हूँ, गणना करने वालों में मैं समय हूँ, पशुओं में मैं सिंह हूँ और पक्षियों में मैं गरुड़ हूँ।"}]},{"id":"10.31","chapterNumber":10,"verseNumber":31,"sanskrit":"पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् |\nझषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ||१०-३१||","transliteration":"pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham .\njhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī ||10-31||","dayOrder":402,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the purifiers I am the wind; among warriors who bear arms I am Rama; among fish I am the shark; and among rivers I am the Ganga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पवित्र करने वालों में मैं पवन हूँ, शस्त्रधारियों में मैं राम हूँ, मछलियों में मैं मगरमच्छ हूँ और नदियों में मैं गंगा हूँ।"}]},{"id":"10.32","chapterNumber":10,"verseNumber":32,"sanskrit":"सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन |\nअध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ||१०-३२||","transliteration":"sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna .\nadhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham ||10-32||","dayOrder":403,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among all creation I am the beginning, the middle, and the end, O Arjuna. Among the sciences I am the knowledge of the Self; among those who debate I am sound reasoning."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन! सभी सृष्टियों का आदि, मध्य और अंत मैं ही हूँ। विद्याओं में मैं आत्मा का ज्ञान हूँ, और तर्क करने वालों में मैं सही तर्क हूँ।"}]},{"id":"10.33","chapterNumber":10,"verseNumber":33,"sanskrit":"अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च |\nअहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ||१०-३३||","transliteration":"akṣarāṇāmakāro.asmi dvandvaḥ sāmāsikasya ca .\nahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ ||10-33||","dayOrder":404,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among letters I am the letter A; among compound words I am the dual compound. I am imperishable time itself; and I am the creator whose face looks in all directions."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अक्षरों में मैं 'अ' हूँ और समासों में द्वंद्व समास हूँ। मैं ही अक्षय काल हूँ और सब ओर मुख वाला विधाता भी मैं ही हूँ।"}]},{"id":"10.34","chapterNumber":10,"verseNumber":34,"sanskrit":"मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् |\nकीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ||१०-३४||","transliteration":"mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām .\nkīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ||10-34||","dayOrder":405,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am all-devouring death, and I am the origin of all that is yet to arise. Among the feminine powers I am fame, prosperity, speech, memory, intelligence, steadfastness, and forgiveness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं सबका नाश करने वाली मृत्यु हूँ और भविष्य में उत्पन्न होने वालों की उत्पत्ति का कारण हूँ। स्त्रियों में मैं कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, बुद्धि, धैर्य और क्षमा हूँ।"}]},{"id":"10.35","chapterNumber":10,"verseNumber":35,"sanskrit":"बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् |\nमासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ||१०-३५||","transliteration":"bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham .\nmāsānāṃ mārgaśīrṣo.ahamṛtūnāṃ kusumākaraḥ ||10-35||","dayOrder":406,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Sama-hymns I am the Brihat-Sama; among poetic meters I am the Gayatri; among months I am Margashirsha; and among seasons I am the flowering spring."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सामवेद के गीतों में मैं बृहत्साम हूँ, छंदों में मैं गायत्री हूँ, महीनों में मैं मार्गशीर्ष हूँ और ऋतुओं में मैं वसंत हूँ।"}]},{"id":"10.36","chapterNumber":10,"verseNumber":36,"sanskrit":"द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् |\nजयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ||१०-३६||","transliteration":"dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham .\njayo.asmi vyavasāyo.asmi sattvaṃ sattvavatāmaham ||10-36||","dayOrder":407,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am the gambling of the deceitful; I am the brilliance of the brilliant; I am victory; I am determination; and I am the sattva quality of those who possess it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं छल करने वालों का जुआ हूँ और तेजस्वियों का तेज हूँ। मैं विजय हूँ, मैं निश्चय हूँ और सत्त्वगुण वालों का सत्त्व हूँ।"}]},{"id":"10.37","chapterNumber":10,"verseNumber":37,"sanskrit":"वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः |\nमुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ||१०-३७||","transliteration":"vṛṣṇīnāṃ vāsudevo.asmi pāṇḍavānāṃ dhanañjayaḥ .\nmunīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ ||10-37||","dayOrder":408,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among the Vrishnis I am Vasudeva; among the Pandavas I am Arjuna; among the wise sages I am Vyasa; and among seers of all times I am Usanas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वृष्णि वंशियों में मैं वासुदेव हूँ, पांडवों में धनंजय (अर्जुन) हूँ, मुनियों में मैं व्यास हूँ और कवियों में उशना (शुक्राचार्य) हूँ।"}]},{"id":"10.38","chapterNumber":10,"verseNumber":38,"sanskrit":"दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् |\nमौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ||१०-३८||","transliteration":"daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām .\nmaunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham ||10-38||","dayOrder":409,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among those who punish I am the rod of discipline; among those who seek victory I am righteous statecraft; and among things kept secret I am silence; among the knowledgeable I am knowledge itself."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"दंड देने वालों में मैं दंड हूँ, विजय चाहने वालों में मैं नीति हूँ, रहस्यों में मैं मौन हूँ और ज्ञानियों में मैं ज्ञान हूँ।"}]},{"id":"10.39","chapterNumber":10,"verseNumber":39,"sanskrit":"यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन |\nन तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ||१०-३९||","transliteration":"yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna .\nna tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram ||10-39||","dayOrder":410,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And I am the seed of all beings, O Arjuna. There is no creature — moving or still — that can exist without Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और अर्जुन, सभी प्राणियों का बीज मैं ही हूँ। ऐसा कोई भी चर या अचर प्राणी नहीं है, जिसका अस्तित्व मेरे बिना संभव हो।"}]},{"id":"10.40","chapterNumber":10,"verseNumber":40,"sanskrit":"नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप |\nएष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ||१०-४०||","transliteration":"nānto.asti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ parantapa .\neṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā ||10-40||","dayOrder":411,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is no end to My divine glories, O destroyer of enemies. What I have described is only a sample — a brief indication of My boundless glory."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे शत्रुओं का नाश करने वाले! मेरी दिव्य विभूतियों का कोई अंत नहीं है। मैंने अपनी विभूतियों का यह विस्तार तो केवल संक्षेप में बताया है।"}]},{"id":"10.41","chapterNumber":10,"verseNumber":41,"sanskrit":"यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा |\nतत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ||१०-४१||","transliteration":"yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā .\ntattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasambhavam ||10-41||","dayOrder":412,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever being is glorious, prosperous, or powerful — know that it springs from just a spark of My splendor."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो भी सत्त्व ऐश्वर्यवान, समृद्ध या शक्तिशाली है, तुम उसे मेरे ही तेज के एक अंश से उत्पन्न हुआ जानो।"}]},{"id":"10.42","chapterNumber":10,"verseNumber":42,"sanskrit":"अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन |\nविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ||१०-४२||","transliteration":"athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna .\nviṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat ||10-42||","dayOrder":413,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/10_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But what need is there for all this detailed knowledge, O Arjuna? I sustain this entire universe by standing within it — with just a single fragment of Myself."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन हे अर्जुन, तुम्हें यह सब विस्तार से जानने की क्या आवश्यकता है? मैं अपने केवल एक अंश से इस संपूर्ण जगत को धारण किए हुए हूँ।"}]},{"id":"11.1","chapterNumber":11,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nमदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् |\nयत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ||११-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nmadanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam .\nyattvayoktaṃ vacastena moho.ayaṃ vigato mama ||11-1||","dayOrder":414,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Out of Your grace for me, You have spoken of the supreme secret of the Self. That teaching has completely dispelled my confusion."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: मुझ पर कृपा करके आपने आत्मा के विषय में जो परम रहस्यमय वचन कहे हैं, उनसे मेरा यह मोह दूर हो गया है।"}]},{"id":"11.2","chapterNumber":11,"verseNumber":2,"sanskrit":"भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया |\nत्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ||११-२||","transliteration":"bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā .\ntvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||11-2||","dayOrder":415,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O lotus-eyed One, I have heard from You in full detail about the origin and dissolution of all beings, and about Your inexhaustible greatness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कमलनेत्र! मैंने आपसे सभी प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय, तथा आपकी अविनाशी महिमा के बारे में विस्तार से सुना है।"}]},{"id":"11.3","chapterNumber":11,"verseNumber":3,"sanskrit":"एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर |\nद्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ||११-३||","transliteration":"evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara .\ndraṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||11-3||","dayOrder":416,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O supreme Lord, it is just as You have described Yourself. O supreme Person, I wish to see Your lordly form directly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे परमेश्वर, आपने स्वयं को जैसा बताया है, यह ठीक वैसा ही है। हे पुरुषोत्तम, मैं आपके उस ईश्वरीय रूप को देखना चाहता हूँ।"}]},{"id":"11.4","chapterNumber":11,"verseNumber":4,"sanskrit":"मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो |\nयोगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ||११-४||","transliteration":"manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho .\nyogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||11-4||","dayOrder":417,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Lord, if You think it possible for me to see it, then please show me, O master of yoga, Your imperishable Self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे प्रभु! यदि आप मानते हैं कि मेरे लिए उसे देखना संभव है, तो हे योगेश्वर! मुझे अपने उस अविनाशी आत्मा के दर्शन कराइए।"}]},{"id":"11.5","chapterNumber":11,"verseNumber":5,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nपश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः |\nनानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ||११-५||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\npaśya me pārtha rūpāṇi śataśo.atha sahasraśaḥ .\nnānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||11-5||","dayOrder":418,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: O Arjuna, behold My forms — hundreds of them, thousands of them — diverse, divine, and of many colors and shapes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: हे पार्थ! मेरे अनेक प्रकार के, विभिन्न रंगों और आकारों वाले सैकड़ों-हज़ारों दिव्य रूपों को देखो।"}]},{"id":"11.6","chapterNumber":11,"verseNumber":6,"sanskrit":"पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा |\nबहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ||११-६||","transliteration":"paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā .\nbahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||11-6||","dayOrder":419,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the twin Ashvins, and the Maruts. O descendant of Bharata, behold the many marvels that no one has ever seen before."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनीकुमारों और मरुतों को देखो। ऐसे अनेक आश्चर्यों को देखो जो पहले कभी नहीं देखे गए हैं।"}]},{"id":"11.7","chapterNumber":11,"verseNumber":7,"sanskrit":"इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् |\nमम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ||११-७||","transliteration":"ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram .\nmama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||11-7||","dayOrder":420,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O Gudakesha, see now the entire universe — moving and unmoving — gathered together here in one place within My body. See whatever else you wish to see."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे गुडाकेश, अब तुम पूरे चर और अचर जगत को मेरे शरीर में एक ही जगह पर देखो। इसके अलावा तुम जो कुछ भी देखना चाहते हो, उसे भी देख लो।"}]},{"id":"11.8","chapterNumber":11,"verseNumber":8,"sanskrit":"न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा |\nदिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ||११-८||","transliteration":"na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā .\ndivyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||11-8||","dayOrder":421,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But you cannot see Me with these ordinary eyes of yours. I give you divine sight. Behold My divine yoga-power!"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन तुम मुझे अपनी इन आँखों से नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ, मेरे ईश्वरीय योग को देखो।"}]},{"id":"11.9","chapterNumber":11,"verseNumber":9,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nएवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः |\nदर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ||११-९||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nevamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ .\ndarśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||11-9||","dayOrder":422,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: O King, having spoken thus, the great Lord of yoga — Hari — then revealed to Arjuna His supreme, divine form."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: हे राजा, ऐसा कहने के बाद महायोगेश्वर हरि ने अर्जुन को अपना परम ईश्वरीय रूप दिखाया।"}]},{"id":"11.10","chapterNumber":11,"verseNumber":10,"sanskrit":"अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् |\nअनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ||११-१०||","transliteration":"anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam .\nanekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||11-10||","dayOrder":423,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"He showed a form with countless mouths and eyes, countless wondrous sights, countless divine ornaments, and countless divine weapons raised aloft."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उस रूप में अनेक मुख और नेत्र थे, अनेक अद्भुत दृश्य थे, अनेक दिव्य आभूषण थे और अनेक दिव्य अस्त्र उठाए हुए थे।"}]},{"id":"11.11","chapterNumber":11,"verseNumber":11,"sanskrit":"दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् |\nसर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ||११-११||","transliteration":"divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam .\nsarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||11-11||","dayOrder":424,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Wearing divine garlands and garments, anointed with divine fragrances — a form all-wondrous, radiant, boundless, with faces turned in every direction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उन्होंने दिव्य मालाएं और वस्त्र धारण किए हुए थे और दिव्य सुगंधियों का लेप लगाया हुआ था। वह दिव्य रूप सभी आश्चर्यों से भरा हुआ, अनंत और सभी दिशाओं में मुख वाला था।"}]},{"id":"11.12","chapterNumber":11,"verseNumber":12,"sanskrit":"दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता |\nयदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ||११-१२||","transliteration":"divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā .\nyadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||11-12||","dayOrder":425,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If the light of a thousand suns were to blaze out all at once in the sky, that might perhaps resemble the radiance of that mighty being."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि आकाश में एक साथ हज़ार सूर्यों का प्रकाश उदय हो जाए, तो शायद वह उस महान स्वरूप के तेज के समान हो।"}]},{"id":"11.13","chapterNumber":11,"verseNumber":13,"sanskrit":"तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा |\nअपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ||११-१३||","transliteration":"tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā .\napaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||11-13||","dayOrder":426,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There, within the body of the God of gods, Arjuna saw the entire universe — diversely differentiated, yet resting together as one."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तब अर्जुन ने देवों के देव के शरीर में अनेक हिस्सों में बंटे हुए सम्पूर्ण जगत को एक ही जगह स्थित देखा।"}]},{"id":"11.14","chapterNumber":11,"verseNumber":14,"sanskrit":"ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः |\nप्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ||११-१४||","transliteration":"tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ .\npraṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||11-14||","dayOrder":427,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Then Arjuna, overcome with wonder, his hair standing on end, bowed his head to the Lord and spoke with palms joined in reverence."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तब आश्चर्य से भरे हुए और रोमांचित अर्जुन ने भगवान को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर कहा।"}]},{"id":"11.15","chapterNumber":11,"verseNumber":15,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nपश्यामि देवांस्तव देव देहे\nसर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् |\nब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ-\nमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ||११-१५||","transliteration":"arjuna uvāca .\npaśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān .\nbrahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthaṃ ṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||11-15||","dayOrder":428,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O God, within Your body I see all the gods and every kind of being — Brahma seated on his lotus throne, Shiva, all the sages, and the divine serpents."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे देव, मैं आपके शरीर में सभी देवताओं और हर प्रकार के प्राणियों को देख रहा हूँ। मैं कमल के आसन पर बैठे ब्रह्मा, शिव, सभी ऋषियों और दिव्य सर्पों को भी देख रहा हूँ।"}]},{"id":"11.16","chapterNumber":11,"verseNumber":16,"sanskrit":"अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं\nपश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् |\nनान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं\nपश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ||११-१६||","transliteration":"anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvāṃ sarvato.anantarūpam .\nnāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||11-16||","dayOrder":429,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I see You everywhere — with countless arms, bellies, mouths, and eyes, in boundless forms on all sides. O Lord of the universe, O cosmic form, I see no end, no middle, and no beginning of You."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! मैं आपको हर तरफ अनेक भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों वाले अनंत रूपों में देख रहा हूँ। मुझे आपका न कोई आदि, न मध्य और न ही कोई अंत दिखाई दे रहा है।"}]},{"id":"11.17","chapterNumber":11,"verseNumber":17,"sanskrit":"किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च\nतेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् |\nपश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्\nदीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ||११-१७||","transliteration":"kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam .\npaśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād dīptānalārkadyutimaprameyam ||11-17||","dayOrder":430,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I see You — crowned, bearing a mace, holding a discus — a mass of blazing radiance on all sides, hard to look at, shining like a consuming fire and the sun, immeasurable."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र धारण किए हुए देख रहा हूँ। आप सब ओर से चमकते हुए तेज के पुंज हैं। प्रज्वलित अग्नि और सूर्य के समान आपकी असीमित चमक के कारण आपको देखना अत्यंत कठिन है।"}]},{"id":"11.18","chapterNumber":11,"verseNumber":18,"sanskrit":"त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं\nत्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् |\nत्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता\nसनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ||११-१८||","transliteration":"tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .\ntvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||11-18||","dayOrder":431,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You are the imperishable, the supreme reality to be known. You are the ultimate resting place of this universe. You are the eternal guardian of dharma. You are the primal, everlasting Person — this is my conviction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आप जानने योग्य परम अविनाशी हैं। आप इस विश्व के परम आधार हैं। आप धर्म के शाश्वत रक्षक हैं। आप ही सनातन पुरुष हैं, ऐसा मेरा मानना है।"}]},{"id":"11.19","chapterNumber":11,"verseNumber":19,"sanskrit":"अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-\nमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् |\nपश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं\nस्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ||११-१९||","transliteration":"anādimadhyāntamanantavīryam anantabāhuṃ śaśisūryanetram .\npaśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||11-19||","dayOrder":432,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I see You without beginning, middle, or end — of infinite power, with arms beyond counting, with the sun and moon as Your eyes, Your open mouth ablaze with fire, scorching this universe with Your own radiance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं आपको ऐसे रूप में देख रहा हूँ जिसका न कोई आदि है, न मध्य और न अंत। आपकी शक्ति अनंत है और आपकी अनगिनत भुजाएँ हैं। सूर्य और चंद्रमा आपके नेत्र हैं, आपका मुख प्रज्वलित अग्नि के समान है, और आप अपने तेज से इस पूरे ब्रह्मांड को तपा रहे हैं।"}]},{"id":"11.20","chapterNumber":11,"verseNumber":20,"sanskrit":"द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि\nव्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः |\nदृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं\nलोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ||११-२०||","transliteration":"dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ .\ndṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||11-20||","dayOrder":433,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You alone fill the space between heaven and earth and all the directions. O great one, the three worlds are trembling with fear on seeing this wondrous and terrible form of Yours."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का यह आकाश और सभी दिशाएं केवल आपसे ही व्याप्त हैं। हे महात्मन्! आपके इस अद्भुत और भयंकर रूप को देखकर तीनों लोक भय से कांप रहे हैं।"}]},{"id":"11.21","chapterNumber":11,"verseNumber":21,"sanskrit":"अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति\nकेचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति |\nस्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः\nस्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ||११-२१||","transliteration":"amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti .\nsvastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||11-21||","dayOrder":434,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hosts of gods are entering into You. Some, struck with fear, praise You with joined palms. Bands of great sages and perfected ones call out 'May all be well!' and hymn You with beautiful praises."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"देवताओं के ये समूह आप में प्रवेश कर रहे हैं। कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़े आपकी प्रार्थना कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह 'कल्याण हो' कहकर सुंदर स्तुतियों से आपकी महिमा गा रहे हैं।"}]},{"id":"11.22","chapterNumber":11,"verseNumber":22,"sanskrit":"रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या\nविश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च |\nगन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा\nवीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ||११-२२||","transliteration":"rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve.aśvinau marutaścoṣmapāśca .\ngandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||11-22||","dayOrder":435,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas, the twin Ashvins, the Maruts, the ancestors, the Gandharvas, Yakshas, demons, and the perfected ones — all gaze upon You in amazement."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, मरुत, पितर, गंधर्व, यक्ष, असुर और सिद्धों के समूह — ये सभी आश्चर्यचकित होकर आपको देख रहे हैं।"}]},{"id":"11.23","chapterNumber":11,"verseNumber":23,"sanskrit":"रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं\nमहाबाहो बहुबाहूरुपादम् |\nबहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं\nदृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ||११-२३||","transliteration":"rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam .\nbahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||11-23||","dayOrder":436,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O mighty-armed one, seeing Your vast form with its countless mouths and eyes, arms and thighs and feet, bellies, and terrible fangs — all the worlds are terrified, and so am I."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहो! आपके इस विशाल रूप को देखकर, जिसमें अनेक मुख, नेत्र, भुजाएँ, जांघें, पैर, पेट और भयानक दाढ़ें हैं, सभी लोक भयभीत हैं, और मैं भी।"}]},{"id":"11.24","chapterNumber":11,"verseNumber":24,"sanskrit":"नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं\nव्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् |\nदृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा\nधृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ||११-२४||","transliteration":"nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram .\ndṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||11-24||","dayOrder":437,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Seeing You touching the sky, blazing with many colors, mouth gaping wide, and eyes huge and burning — I am terrified deep within. I cannot find steadiness or peace, O Vishnu."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे विष्णु! आकाश को छूने वाले, अनेक रंगों में चमकते हुए, खुले मुख और विशाल, चमकती हुई आँखों वाले आपको देखकर मेरी अंतरात्मा व्याकुल है। मुझे न तो धैर्य मिल रहा है और न ही शांति।"}]},{"id":"11.25","chapterNumber":11,"verseNumber":25,"sanskrit":"दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि\nदृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि |\nदिशो न जाने न लभे च शर्म\nप्रसीद देवेश जगन्निवास ||११-२५||","transliteration":"daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni .\ndiśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa ||11-25||","dayOrder":438,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"On seeing Your mouths, terrible with fangs, blazing like the fires of cosmic dissolution — I lose all sense of direction and find no peace. Please be gracious, O Lord of gods, O abode of the universe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भयंकर दाढ़ों वाले और प्रलय की अग्नि के समान धधकते हुए आपके मुखों को देखकर, मैं दिशाएँ भूल गया हूँ और मुझे शांति नहीं मिल रही है। हे देवेश, हे जगन्निवास! आप प्रसन्न हों।"}]},{"id":"11.26","chapterNumber":11,"verseNumber":26,"sanskrit":"अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः\nसर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः |\nभीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ\nसहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ||११-२६||","transliteration":"amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ .\nbhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||11-26||","dayOrder":439,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"All these sons of Dhritarashtra, along with their allied kings — Bhishma, Drona, and Karna — and our own chief warriors as well —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"धृतराष्ट्र के ये सभी पुत्र, राजाओं के समूह के साथ, भीष्म, द्रोण और कर्ण, तथा हमारे पक्ष के भी प्रमुख योद्धा—"}]},{"id":"11.27","chapterNumber":11,"verseNumber":27,"sanskrit":"वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति\nदंष्ट्राकरालानि भयानकानि |\nकेचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु\nसन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ||११-२७||","transliteration":"vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni .\nkecidvilagnā daśanāntareṣu sandṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||11-27||","dayOrder":440,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— are rushing headlong into Your terrible, fang-filled mouths. Some are seen caught between Your teeth, their heads already crushed to powder."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ये सभी बड़ी तेजी से आपके भयानक और विकराल दाढ़ों वाले मुखों में प्रवेश कर रहे हैं। इनमें से कुछ तो आपके दाँतों के बीच फँसे हुए दिख रहे हैं, जिनके सिर कुचल कर चूर-चूर हो गए हैं।"}]},{"id":"11.28","chapterNumber":11,"verseNumber":28,"sanskrit":"यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः\nसमुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति |\nतथा तवामी नरलोकवीरा\nविशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ||११-२८||","transliteration":"yathā nadīnāṃ bahavo.ambuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti .\ntathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||11-28||","dayOrder":441,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As the many rushing currents of rivers flow toward the ocean, so these warriors of the world rush into Your blazing mouths."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जैसे नदियों की बहुत सी तेज़ जलधाराएँ समुद्र की ओर ही बहती हैं, वैसे ही इस संसार के ये शूरवीर आपके धधकते हुए मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।"}]},{"id":"11.29","chapterNumber":11,"verseNumber":29,"sanskrit":"यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा\nविशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः |\nतथैव नाशाय विशन्ति लोकास्-\nतवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ||११-२९||","transliteration":"yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ .\ntathaiva nāśāya viśanti lokāsa- tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||11-29||","dayOrder":442,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"As moths, gathering speed, fly into a blazing fire to their destruction — so too do all these creatures rush at full speed into Your mouths to their own destruction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जैसे पतंगे अपने विनाश के लिए बड़ी तेजी से धधकती हुई आग में प्रवेश करते हैं, ठीक वैसे ही ये सभी लोग भी अपने विनाश के लिए बड़ी तेजी से आपके मुखों में समा रहे हैं।"}]},{"id":"11.30","chapterNumber":11,"verseNumber":30,"sanskrit":"लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्-\nलोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः |\nतेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं\nभासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ||११-३०||","transliteration":"lelihyase grasamānaḥ samantāl- lokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ .\ntejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||11-30||","dayOrder":443,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You are devouring and licking up all the worlds on every side with Your blazing mouths. O Vishnu, Your fierce radiance fills the entire universe and scorches it with its heat."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आप अपने जलते हुए मुखों से सब ओर से सभी लोकों को निगलते हुए चाट रहे हैं। हे विष्णु! आपका भयंकर तेज पूरे ब्रह्मांड को भरकर उसे झुलसा रहा है।"}]},{"id":"11.31","chapterNumber":11,"verseNumber":31,"sanskrit":"आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो\nनमोऽस्तु ते देववर प्रसीद |\nविज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं\nन हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ||११-३१||","transliteration":"ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo.astu te devavara prasīda .\nvijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim ||11-31||","dayOrder":444,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Tell me who You are in this fierce form. Salutations to You, O supreme God — be gracious. I wish to know You, the primal one, for I do not understand what You are doing."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मुझे बताइए कि इस उग्र रूप में आप कौन हैं। हे श्रेष्ठ देव! आपको नमस्कार है, आप प्रसन्न हों। मैं आप आदि-पुरुष को जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपके इस कार्य को नहीं समझ पा रहा हूँ।"}]},{"id":"11.32","chapterNumber":11,"verseNumber":32,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nकालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो\nलोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः |\nऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे\nयेऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ||११-३२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nkālo.asmi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ .\nṛte.api tvāṃ na bhaviṣyanti sarve ye.avasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||11-32||","dayOrder":445,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: I am Time — the mighty destroyer of worlds — now come to annihilate. Even without you, all the warriors arrayed in the opposing armies will cease to exist."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: मैं लोकों का नाश करने वाला महान काल हूँ, और यहाँ सबका संहार करने के लिए आया हूँ। तुम्हारे बिना भी, विपक्षी सेनाओं में खड़े ये सभी योद्धा जीवित नहीं बचेंगे।"}]},{"id":"11.33","chapterNumber":11,"verseNumber":33,"sanskrit":"तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व\nजित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् |\nमयैवैते निहताः पूर्वमेव\nनिमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ||११-३३||","transliteration":"tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham .\nmayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin ||11-33||","dayOrder":446,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, rise up and win glory. Conquer your enemies and enjoy a prosperous kingdom. These warriors have already been slain by Me — you are simply the instrument, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए तुम उठो और यश प्राप्त करो। शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य का भोग करो। ये योद्धा मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं, हे अर्जुन, तुम केवल निमित्त मात्र बनो।"}]},{"id":"11.34","chapterNumber":11,"verseNumber":34,"sanskrit":"द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च\nकर्णं तथान्यानपि योधवीरान् |\nमया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा\nयुध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ||११-३४||","transliteration":"droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān .\nmayā hatāṃstvaṃ jahi mavyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||11-34||","dayOrder":447,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Slay Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and the other great warriors — they are already destroyed by Me. Do not be afraid. Fight, and you will vanquish your enemies in battle."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और अन्य सभी शूरवीरों को, जिन्हें मैं पहले ही मार चुका हूँ, तुम मारो। घबराओ मत। युद्ध करो, तुम युद्ध में अपने शत्रुओं पर विजय प्राप्त करोगे।"}]},{"id":"11.35","chapterNumber":11,"verseNumber":35,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nएतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य\nकृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी |\nनमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं\nसगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ||११-३५||","transliteration":"sañjaya uvāca .\netacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī .\nnamaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||11-35||","dayOrder":448,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Having heard these words of Krishna, Arjuna — trembling, palms joined — bowed down to Him and spoke to Krishna again in a faltering voice, overcome with awe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: केशव के इन वचनों को सुनकर, कांपते हुए अर्जुन ने हाथ जोड़कर उन्हें नमस्कार किया। फिर भयभीत होकर प्रणाम करते हुए, उन्होंने गद्गद स्वर में कृष्ण से फिर कहा।"}]},{"id":"11.36","chapterNumber":11,"verseNumber":36,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nस्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या\nजगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च |\nरक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति\nसर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ||११-३६||","transliteration":"arjuna uvāca .\nsthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca .\nrakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ ||11-36||","dayOrder":449,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Rightly does the world delight in singing Your glory, O Krishna. Demons flee in all directions with fear, while all the hosts of perfected ones bow down to You."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे हृषीकेश, यह उचित ही है कि आपकी महिमा का गान करके संसार हर्षित होता है और आपसे प्रेम करता है। डरे हुए राक्षस सभी दिशाओं में भाग रहे हैं, और सिद्धों के सभी समूह आपको नमस्कार कर रहे हैं।"}]},{"id":"11.37","chapterNumber":11,"verseNumber":37,"sanskrit":"कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्\nगरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे |\nअनन्त देवेश जगन्निवास\nत्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ||११-३७||","transliteration":"kasmācca te na nameranmahātman garīyase brahmaṇo.apyādikartre .\nananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||11-37||","dayOrder":450,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And why should they not bow down to You, O great one — You who are greater even than Brahma, the primal creator? O infinite one, Lord of gods, abode of the universe — You are the imperishable, being and non-being, and that which transcends both."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महात्मन्! वे आपको प्रणाम क्यों न करें? आप तो आदि रचयिता ब्रह्मा से भी श्रेष्ठ हैं। हे अनंत, हे देवताओं के स्वामी, हे जगत के आश्रय! आप अविनाशी हैं, आप ही सत् और असत् हैं, और जो इन दोनों से परे है, वह भी आप ही हैं।"}]},{"id":"11.38","chapterNumber":11,"verseNumber":38,"sanskrit":"त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्-\nत्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् |\nवेत्तासि वेद्यं च परं च धाम\nत्वया ततं विश्वमनन्तरूप ||११-३८||","transliteration":"tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇasa- tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam .\nvettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||11-38||","dayOrder":451,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You are the primal God, the ancient Person, the ultimate resting place of this universe. You are the knower, the known, and the supreme abode. O form without limit — You pervade this entire universe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आप आदिदेव और प्राचीन पुरुष हैं। आप इस संसार के परम आश्रय हैं। आप ही जानने वाले, जानने योग्य और परम धाम हैं। हे अनंत रूप वाले! यह पूरा संसार आपसे ही व्याप्त है।"}]},{"id":"11.39","chapterNumber":11,"verseNumber":39,"sanskrit":"वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः\nप्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च |\nनमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः\nपुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ||११-३९||","transliteration":"vāyuryamo.agnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca .\nnamo namaste.astu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo.api namo namaste ||11-39||","dayOrder":452,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Prajapati, and the great-grandfather of all. Salutations to You — a thousand times over! Salutations again and again!"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आप वायु, यम, अग्नि, वरुण, चंद्रमा, प्रजापति और सबके प्रपितामह हैं। आपको हज़ार बार नमस्कार है! आपको फिर से, बार-बार नमस्कार है!"}]},{"id":"11.40","chapterNumber":11,"verseNumber":40,"sanskrit":"नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते\nनमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व |\nअनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं\nसर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ||११-४०||","transliteration":"namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo.astu te sarvata eva sarva .\nanantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato.asi sarvaḥ ||11-40||","dayOrder":453,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Salutations to You from the front and from behind! Salutations to You from all sides, O all! You are of infinite power and immeasurable valor — You pervade everything; therefore You are everything."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे सर्वरूप! आपको आगे और पीछे से नमस्कार है। आपको सभी ओर से नमस्कार है! आप अनंत शक्ति और असीम पराक्रम वाले हैं। आप सब कुछ में व्याप्त हैं, इसलिए आप ही सब कुछ हैं।"}]},{"id":"11.41","chapterNumber":11,"verseNumber":41,"sanskrit":"सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं\nहे कृष्ण हे यादव हे सखेति |\nअजानता महिमानं तवेदं\nमया प्रमादात्प्रणयेन वापि ||११-४१||","transliteration":"sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti .\najānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi ||11-41||","dayOrder":454,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Not knowing Your greatness, and treating You only as a friend — through carelessness or affection — whatever I rashly said, addressing You as 'O Krishna,' 'O Yadava,' 'O my friend' —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको केवल अपना मित्र मानकर, मैंने लापरवाही या प्रेमवश बिना सोचे-समझे जो कुछ भी कहा है— जैसे 'हे कृष्ण', 'हे यादव', 'हे मित्र'—"}]},{"id":"11.42","chapterNumber":11,"verseNumber":42,"sanskrit":"यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि\nविहारशय्यासनभोजनेषु |\nएकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं\nतत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ||११-४२||","transliteration":"yaccāvahāsārthamasatkṛto.asi vihāraśayyāsanabhojaneṣu .\neko.athavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||11-42||","dayOrder":455,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— and whatever disrespect I may have shown You in jest, while playing, resting, sitting, or at meals — whether alone or in company, O Achyuta — I ask Your forgiveness for all of it, O unfathomable one."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अच्युत! खेलते, आराम करते, बैठते या भोजन करते समय, अकेले में या दूसरों के सामने, मैंने मज़ाक में आपका जो भी अपमान किया है, हे अप्रमेय! मैं उस सबके लिए आपसे क्षमा माँगता हूँ।"}]},{"id":"11.43","chapterNumber":11,"verseNumber":43,"sanskrit":"पितासि लोकस्य चराचरस्य\nत्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् |\nन त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो\nलोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ||११-४३||","transliteration":"pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān .\nna tvatsamo.astyabhyadhikaḥ kuto.anyo lokatraye.apyapratimaprabhāva ||11-43||","dayOrder":456,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"You are the father of this entire world — of all that moves and all that does not move. You are the greatest teacher, worthy of deepest worship. There is no one equal to You; how could there be anyone greater in the three worlds, O being of unrivaled power?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आप इस पूरे चर और अचर जगत के पिता हैं। आप सबसे महान गुरु और परम पूजनीय हैं। हे अतुलनीय शक्ति वाले! तीनों लोकों में आपके समान कोई नहीं है, तो फिर आपसे महान कोई और कैसे हो सकता है?"}]},{"id":"11.44","chapterNumber":11,"verseNumber":44,"sanskrit":"तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं\nप्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् |\nपितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः\nप्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ||११-४४||","transliteration":"tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam .\npiteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||11-44||","dayOrder":457,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_44.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, bowing down, prostrating my body, I seek Your grace, O adorable Lord. As a father forgives a son, a friend a friend, or a lover a beloved — please forgive me, O God."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, शरीर को झुकाकर प्रणाम करते हुए, मैं आप पूजनीय ईश्वर से कृपा मांगता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र को, मित्र मित्र को, और प्रेमी अपनी प्रेमिका को क्षमा कर देता है, वैसे ही आप भी मुझे क्षमा करें।"}]},{"id":"11.45","chapterNumber":11,"verseNumber":45,"sanskrit":"अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा\nभयेन च प्रव्यथितं मनो मे |\nतदेव मे दर्शय देव रूपं\nप्रसीद देवेश जगन्निवास ||११-४५||","transliteration":"adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito.asmi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me .\ntadeva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa ||11-45||","dayOrder":458,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_45.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I am overjoyed at seeing what has never been seen before, yet my mind is also shaken with fear. O God, please show me only that familiar form of Yours. Be gracious, O Lord of gods, O abode of the universe."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो पहले कभी नहीं देखा, उसे देखकर मैं बहुत प्रसन्न हूँ, लेकिन भय से मेरा मन घबरा भी रहा है। हे देव! कृपया मुझे अपना वही रूप दिखाइए। हे देवों के स्वामी! हे ब्रह्मांड के आश्रय! मुझ पर कृपा करें।"}]},{"id":"11.46","chapterNumber":11,"verseNumber":46,"sanskrit":"किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं\nइच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव |\nतेनैव रूपेण चतुर्भुजेन\nसहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ||११-४६||","transliteration":"kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastaṃ icchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva .\ntenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte ||11-46||","dayOrder":459,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_46.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I want to see You as You were before — wearing a crown, bearing a mace and discus. Please appear again in that four-armed form, O thousand-armed one, O universal form."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं आपको पहले की तरह ही मुकुट पहने और हाथ में गदा तथा चक्र लिए हुए देखना चाहता हूँ। हे हजार भुजाओं वाले, हे विश्वरूप! आप फिर से अपने उसी चार भुजाओं वाले रूप में प्रकट हों।"}]},{"id":"11.47","chapterNumber":11,"verseNumber":47,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nमया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं\nरूपं परं दर्शितमात्मयोगात् |\nतेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं\nयन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ||११-४७||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nmayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt .\ntejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||11-47||","dayOrder":460,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_47.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: Out of grace for you, O Arjuna, I have shown you, through My own yoga-power, this supreme form — radiant, cosmic, infinite, and primeval — which no one but you has ever seen."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: अर्जुन, मैंने प्रसन्न होकर अपनी योग शक्ति से तुम्हें यह परम रूप दिखाया है। मेरा यह तेजोमय, अनंत और आदि विश्वरूप तुम्हारे अलावा पहले किसी और ने नहीं देखा है।"}]},{"id":"11.48","chapterNumber":11,"verseNumber":48,"sanskrit":"न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्-\nन च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः |\nएवंरूपः शक्य अहं नृलोके\nद्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ||११-४८||","transliteration":"na vedayajñādhyayanairna dānaira- na ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ .\nevaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||11-48||","dayOrder":461,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_48.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Not by studying the Vedas, not by sacrifices, not by gifts, not by rituals, and not by severe austerities can I be seen in this form in the human world — by anyone other than you, O greatest hero of the Kurus."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुरुवीर! इस मनुष्य लोक में तुम्हारे सिवा कोई अन्य मुझे इस रूप में नहीं देख सकता—न वेदों के अध्ययन से, न यज्ञ से, न दान से, न कर्मकांडों से, और न ही कठोर तपस्या से।"}]},{"id":"11.49","chapterNumber":11,"verseNumber":49,"sanskrit":"मा ते व्यथा मा च विमूढभावो\nदृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् |\nव्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं\nतदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ||११-४९||","transliteration":"mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam .\nvyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||11-49||","dayOrder":462,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_49.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Do not be terrified or bewildered by this fierce form of Mine. Be free from fear and with a glad heart — behold once again that same earlier form of Mine."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मेरे इस भयानक रूप को देखकर तुम डरो मत और न ही विचलित होओ। भयमुक्त और प्रसन्न मन से तुम फिर से मेरे उसी पहले वाले रूप को देखो।"}]},{"id":"11.50","chapterNumber":11,"verseNumber":50,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nइत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा\nस्वकं रूपं दर्शयामास भूयः |\nआश्वासयामास च भीतमेनं\nभूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ||११-५०||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ .\nāśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||11-50||","dayOrder":463,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_50.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Having spoken thus to Arjuna, Vasudeva revealed His own form once more. And the great soul, taking on His gentle form again, put the terrified Arjuna at ease."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: अर्जुन से ऐसा कहकर, वासुदेव ने फिर से अपना रूप दिखाया। और फिर से अपना सौम्य रूप धारण करके, उन महात्मा ने डरे हुए अर्जुन को सांत्वना दी।"}]},{"id":"11.51","chapterNumber":11,"verseNumber":51,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nदृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन |\nइदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ||११-५१||","transliteration":"arjuna uvāca .\ndṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana .\nidānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||11-51||","dayOrder":464,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_51.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Janardana, seeing this gentle, human form of Yours, my mind is calm now and I have returned to my normal self."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे जनार्दन, आपके इस सौम्य मनुष्य रूप को देखकर अब मेरा मन शांत हो गया है और मैं अपनी प्रकृति में लौट आया हूँ।"}]},{"id":"11.52","chapterNumber":11,"verseNumber":52,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nसुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम |\nदेवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ||११-५२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nsudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama .\ndevā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||11-52||","dayOrder":465,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_52.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: This form of Mine that you have seen is extremely difficult to behold. Even the gods are always longing to see this form."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: मेरा यह रूप जो तुमने देखा है, उसे देख पाना अत्यंत कठिन है। देवता भी हमेशा इस रूप को देखने की इच्छा रखते हैं।"}]},{"id":"11.53","chapterNumber":11,"verseNumber":53,"sanskrit":"नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया |\nशक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ||११-५३||","transliteration":"nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā .\nśakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||11-53||","dayOrder":466,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_53.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Not by studying the Vedas, not by austerity, not by giving gifts, and not by sacrifice can I be seen in this form as you have seen Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस रूप में तुमने मुझे देखा है, मेरे इस रूप को न तो वेदों के अध्ययन से, न तपस्या से, न दान से और न ही यज्ञ से देखा जा सकता है।"}]},{"id":"11.54","chapterNumber":11,"verseNumber":54,"sanskrit":"भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन |\nज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ||११-५४||","transliteration":"bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho.arjuna .\njñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa ||11-54||","dayOrder":467,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_54.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But by single-minded devotion alone can I, in this form, be truly known, truly seen, and truly entered into, O Arjuna, O destroyer of enemies."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परंतु हे शत्रुओं का नाश करने वाले अर्जुन! केवल अनन्य भक्ति के द्वारा ही मुझे इस रूप में वास्तव में जाना जा सकता है, देखा जा सकता है और मुझमें प्रवेश किया जा सकता है।"}]},{"id":"11.55","chapterNumber":11,"verseNumber":55,"sanskrit":"मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः |\nनिर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ||११-५५||","transliteration":"matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ .\nnirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||11-55||","dayOrder":468,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/11_55.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who acts for My sake, holds Me as the supreme goal, is devoted to Me, is free from attachment, and bears no ill-will toward any creature — that person comes to Me, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे ही अपना परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से मुक्त है और किसी भी प्राणी के प्रति वैर-भाव नहीं रखता, वह मुझे ही प्राप्त करता है।"}]},{"id":"12.1","chapterNumber":12,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते |\nये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ||१२-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nevaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate .\nye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ ||12-1||","dayOrder":469,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Of the devotees who are always devoted and worship You directly, and those who worship the imperishable unmanifest — which of these has the greater knowledge of yoga?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: जो भक्त इस प्रकार निरंतर समर्पित रहकर आपकी उपासना करते हैं, और जो अविनाशी, अव्यक्त की उपासना करते हैं—उनमें से योग को सबसे अच्छी तरह जानने वाला कौन है?"}]},{"id":"12.2","chapterNumber":12,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nमय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते |\nश्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ||१२-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nmayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate .\nśraddhayā parayopetāḥ te me yuktatamā matāḥ ||12-2||","dayOrder":470,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: Those who fix their minds on Me, who worship Me with constant devotion and supreme faith — I consider them to be the most accomplished in yoga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्रीभगवान ने कहा: जो लोग अपने मन को मुझमें एकाग्र करके, निरंतर और परम श्रद्धा के साथ मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं योग में सबसे उत्तम मानता हूँ।"}]},{"id":"12.3","chapterNumber":12,"verseNumber":3,"sanskrit":"ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते |\nसर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् ||१२-३||","transliteration":"ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate .\nsarvatragamacintyañca kūṭasthamacalandhruvam ||12-3||","dayOrder":471,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But those who worship the imperishable, the indefinable, the unmanifest — omnipresent, inconceivable, unchanging, immovable, and eternal —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जो लोग उस अविनाशी, अवर्णनीय, अव्यक्त, सर्वव्यापी, कल्पना से परे, अपरिवर्तनशील, अचल और शाश्वत की उपासना करते हैं—"}]},{"id":"12.4","chapterNumber":12,"verseNumber":4,"sanskrit":"सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः |\nते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ||१२-४||","transliteration":"sanniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ .\nte prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ ||12-4||","dayOrder":472,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— having restrained all the senses, remaining even-minded in all circumstances, devoted to the welfare of all beings — they also reach Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपनी सभी इंद्रियों को वश में करके, हर परिस्थिति में समान बुद्धि रखने वाले और सभी प्राणियों के कल्याण में लगे हुए लोग मुझे ही प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"12.5","chapterNumber":12,"verseNumber":5,"sanskrit":"क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् |\nअव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ||१२-५||","transliteration":"kleśo.adhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām ||\navyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate ||12-5||","dayOrder":473,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But the effort is greater for those whose minds are set on the unmanifest — for the unmanifest is a very difficult goal for embodied beings to reach."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिन लोगों का मन अव्यक्त में लगा है, उनके लिए कठिनाई अधिक है; क्योंकि शरीर वाले जीवों के लिए अव्यक्त लक्ष्य तक पहुँचना बहुत कठिन होता है।"}]},{"id":"12.6","chapterNumber":12,"verseNumber":6,"sanskrit":"ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः |\nअनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ||१२-६||","transliteration":"ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ .\nananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate ||12-6||","dayOrder":474,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But those who dedicate all their actions to Me, who hold Me as the supreme goal, who worship Me with single-minded devotion, meditating on Me without distraction —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परंतु जो लोग अपने सभी कर्म मुझे समर्पित करके, मुझे ही अपना परम लक्ष्य मानते हैं, और अनन्य योग से मेरा ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं —"}]},{"id":"12.7","chapterNumber":12,"verseNumber":7,"sanskrit":"तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् |\nभवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ||१२-७||","transliteration":"teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt .\nbhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām ||12-7||","dayOrder":475,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— for them, whose minds are absorbed in Me, I become before long the deliverer from the ocean of death and rebirth, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, जिनका मन मुझमें लीन है, मैं शीघ्र ही उनका मृत्यु रूपी संसार के सागर से उद्धार करने वाला बन जाता हूँ।"}]},{"id":"12.8","chapterNumber":12,"verseNumber":8,"sanskrit":"मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय |\nनिवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ||१२-८||","transliteration":"mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya .\nnivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ ||12-8||","dayOrder":476,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Fix your mind on Me alone; let your buddhi rest in Me. You will then dwell in Me — there is no doubt about this."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपना मन केवल मुझमें लगाओ और अपनी बुद्धि को मुझमें ही स्थिर करो। इसके बाद तुम मुझमें ही निवास करोगे, इसमें कोई संदेह नहीं है।"}]},{"id":"12.9","chapterNumber":12,"verseNumber":9,"sanskrit":"अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् |\nअभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ||१२-९||","transliteration":"atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram .\nabhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya ||12-9||","dayOrder":477,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If you are unable to fix your mind steadily on Me, then seek to reach Me through the yoga of regular practice, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, यदि तुम अपने मन को मुझ पर स्थिर नहीं कर सकते, तो अभ्यास योग के द्वारा मुझे प्राप्त करने का प्रयास करो।"}]},{"id":"12.10","chapterNumber":12,"verseNumber":10,"sanskrit":"अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव |\nमदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ||१२-१०||","transliteration":"abhyāse.apyasamartho.asi matkarmaparamo bhava .\nmadarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi ||12-10||","dayOrder":478,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If you are not even able to practice steadily, then make your primary aim to work for Me. By performing actions for My sake alone, you will attain perfection."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि तुम अभ्यास करने में भी असमर्थ हो, तो मेरे लिए कर्म करने को अपना मुख्य लक्ष्य बनाओ। मेरे लिए कर्म करते हुए भी तुम सिद्धि प्राप्त कर लोगे।"}]},{"id":"12.11","chapterNumber":12,"verseNumber":11,"sanskrit":"अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः |\nसर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ||१२-११||","transliteration":"athaitadapyaśakto.asi kartuṃ madyogamāśritaḥ .\nsarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān ||12-11||","dayOrder":479,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If you are unable to do even this, then take refuge in yoga with Me and, with a controlled mind, renounce the fruit of all your actions."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि तुम यह भी करने में असमर्थ हो, तो मेरे योग का आश्रय लो और अपने मन को वश में करके सभी कर्मों के फलों का त्याग कर दो।"}]},{"id":"12.12","chapterNumber":12,"verseNumber":12,"sanskrit":"श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते |\nध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ||१२-१२||","transliteration":"śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate .\ndhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram ||12-12||","dayOrder":480,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowledge is better than mere practice; meditation is better than knowledge; renouncing the fruits of action is better than meditation — and from such renunciation, peace follows at once."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अभ्यास से ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, ध्यान से कर्म के फलों का त्याग श्रेष्ठ है, और इस त्याग से तुरंत शांति प्राप्त होती है।"}]},{"id":"12.13","chapterNumber":12,"verseNumber":13,"sanskrit":"अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च |\nनिर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ||१२-१३||","transliteration":"adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca .\nnirmamo nirahaṅkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī ||12-13||","dayOrder":481,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who has no hatred for any creature, who is friendly and compassionate to all, free from possessiveness and ego, equal in pain and pleasure, patient —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो किसी भी प्राणी से द्वेष नहीं करता, जो सभी के प्रति मित्रभाव रखने वाला और दयालु है, जो ममता और अहंकार से मुक्त है, जो सुख-दुख में एक समान रहता है और क्षमाशील है।"}]},{"id":"12.14","chapterNumber":12,"verseNumber":14,"sanskrit":"सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः |\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ||१२-१४||","transliteration":"santuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ .\nmayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||12-14||","dayOrder":482,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— always content, ever a yogi, self-restrained, with firm conviction, and with mind and buddhi offered to Me — such a devoted person is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो हमेशा संतुष्ट रहता है, निरंतर योगी है, संयमी है, दृढ़ निश्चय वाला है, और जिसने अपना मन और बुद्धि मुझे अर्पित कर दी है, ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।"}]},{"id":"12.15","chapterNumber":12,"verseNumber":15,"sanskrit":"यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |\nहर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ||१२-१५||","transliteration":"yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ .\nharṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ ||12-15||","dayOrder":483,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who does not disturb the world and is not disturbed by the world — who is free from excitement, impatience, fear, and anxiety — is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिससे संसार परेशान नहीं होता और जो संसार से परेशान नहीं होता, जो हर्ष, क्रोध, भय और चिंता से मुक्त है, वह मुझे प्रिय है।"}]},{"id":"12.16","chapterNumber":12,"verseNumber":16,"sanskrit":"अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः |\nसर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ||१२-१६||","transliteration":"anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ .\nsarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||12-16||","dayOrder":484,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who has no desires, who is pure, capable, impartial, and free from distress — who has given up all personal undertakings — such a devoted person is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसे कोई अपेक्षा नहीं है, जो पवित्र, कुशल, तटस्थ और दुखों से मुक्त है, तथा जिसने सभी व्यक्तिगत प्रयासों को त्याग दिया है — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।"}]},{"id":"12.17","chapterNumber":12,"verseNumber":17,"sanskrit":"यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति |\nशुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ||१२-१७||","transliteration":"yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati .\nśubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ ||12-17||","dayOrder":485,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who neither rejoices nor resents, who does not grieve or crave, who has renounced both good and bad outcomes, and who is full of devotion — is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो न तो बहुत प्रसन्न होता है और न द्वेष करता है, जो न शोक करता है और न कोई कामना करता है, जिसने शुभ और अशुभ दोनों का त्याग कर दिया है, ऐसा भक्तिमान व्यक्ति मुझे प्रिय है।"}]},{"id":"12.18","chapterNumber":12,"verseNumber":18,"sanskrit":"समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः |\nशीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ||१२-१८||","transliteration":"samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ .\nśītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ ||12-18||","dayOrder":486,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who is equal toward friend and enemy, the same in honor and dishonor, in heat and cold, in pleasure and pain — free from attachment —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो शत्रु और मित्र के प्रति समान भाव रखता है, जो मान-अपमान, सर्दी-गर्मी और सुख-दुख में एक समान रहता है, और आसक्ति से मुक्त है।"}]},{"id":"12.19","chapterNumber":12,"verseNumber":19,"sanskrit":"तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् |\nअनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ||१२-१९||","transliteration":"tulyanindāstutirmaunī santuṣṭo yena kenacit .\naniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ ||12-19||","dayOrder":487,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— who regards praise and blame equally, who is silent, content with whatever comes, without a fixed home, steady in mind, and full of devotion — that person is dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो निंदा और प्रशंसा को समान समझता है, मौन रहता है, जो कुछ भी मिल जाए उसी में संतुष्ट रहता है, जिसका कोई स्थायी घर नहीं है, जिसकी बुद्धि स्थिर है और जो भक्तिमान है, ऐसा मनुष्य मुझे प्रिय है।"}]},{"id":"12.20","chapterNumber":12,"verseNumber":20,"sanskrit":"ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते |\nश्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ||१२-२०||","transliteration":"ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate .\nśraddadhānā matparamā bhaktāste.atīva me priyāḥ ||12-20||","dayOrder":488,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/12_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who follow this immortal path of dharma as described above — with faith, holding Me as the supreme goal — those devoted ones are exceedingly dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग ऊपर बताए गए धर्म के इस अमृत का पूरी श्रद्धा के साथ पालन करते हैं और मुझे ही अपना परम लक्ष्य मानते हैं, वे भक्त मुझे अत्यंत प्रिय हैं।"}]},{"id":"13.1","chapterNumber":13,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nप्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च |\nएतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ||१३-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca .\netadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||13-1||","dayOrder":489,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Keshava, I wish to understand prakriti and purusha, the field and the knower of the field, and what knowledge is and what is worth knowing."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे केशव, मैं प्रकृति और पुरुष, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ, तथा ज्ञान और ज्ञेय के बारे में जानना चाहता हूँ।"}]},{"id":"13.2","chapterNumber":13,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते |\nएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ||१३-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate .\netadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||13-2||","dayOrder":490,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O son of Kunti, this body is called the field. Those who understand these things call the one who is aware of it the knower of the field."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: हे कुंतीपुत्र, इस शरीर को क्षेत्र कहा जाता है। जो इसे जानता है, उसे ज्ञानी लोग क्षेत्रज्ञ कहते हैं।"}]},{"id":"13.3","chapterNumber":13,"verseNumber":3,"sanskrit":"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत |\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ||१३-३||","transliteration":"kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata .\nkṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||13-3||","dayOrder":491,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And know Me to be the knower of the field in all fields, O scion of Bharata. In My view, true knowledge is the understanding of both the field and its knower."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, तुम सभी क्षेत्रों में मुझे ही क्षेत्रज्ञ जानो। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का ज्ञान ही सच्चा ज्ञान है, ऐसा मेरा मानना है।"}]},{"id":"13.4","chapterNumber":13,"verseNumber":4,"sanskrit":"तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् |\nस च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ||१३-४||","transliteration":"tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat .\nsa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ||13-4||","dayOrder":492,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hear from Me briefly what this field is and what it is like, what changes it undergoes and where it comes from, who the knower is and what power that knower holds."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वह क्षेत्र क्या है और कैसा है, उसमें क्या बदलाव आते हैं और वह कहाँ से उत्पन्न होता है, तथा वह जानने वाला कौन है और उसकी शक्ति क्या है—यह सब संक्षेप में मुझसे सुनो।"}]},{"id":"13.5","chapterNumber":13,"verseNumber":5,"sanskrit":"ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् |\nब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ||१३-५||","transliteration":"ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak .\nbrahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||13-5||","dayOrder":493,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This has been sung in many ways by the seers, in various sacred hymns, and also in the well-reasoned and conclusive passages of the Brahma-sutras that reveal Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ऋषियों ने विभिन्न वैदिक मंत्रों में इसका कई तरह से अलग-अलग वर्णन किया है। साथ ही, तर्कपूर्ण और निश्चित निष्कर्ष वाले ब्रह्मसूत्र के पदों में भी इसे बताया गया है।"}]},{"id":"13.6","chapterNumber":13,"verseNumber":6,"sanskrit":"महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च |\nइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ||१३-६||","transliteration":"mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca .\nindriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||13-6||","dayOrder":494,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The great elements, ego, buddhi, the unmanifest; the ten senses and the one mind; and the five objects of the senses —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पांच महाभूत, अहंकार, बुद्धि और अव्यक्त, दस इंद्रियां और एक मन, तथा इंद्रियों के पांच विषय।"}]},{"id":"13.7","chapterNumber":13,"verseNumber":7,"sanskrit":"इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः |\nएतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ||१३-७||","transliteration":"icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ .\netatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||13-7||","dayOrder":495,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— desire, aversion, pleasure, pain, the body as a whole, consciousness, and endurance: this is the field, described briefly along with its modifications."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संपूर्ण शरीर, चेतना और धैर्य—विकारों सहित इस क्षेत्र का संक्षेप में वर्णन किया गया है।"}]},{"id":"13.8","chapterNumber":13,"verseNumber":8,"sanskrit":"अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् |\nआचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ||१३-८||","transliteration":"amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam .\nācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||13-8||","dayOrder":496,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Humility, freedom from pretense, nonviolence, patience, straightforwardness, service to one's teacher, cleanliness, steadiness, self-control;"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"विनम्रता, दिखावा न करना, अहिंसा, सहनशीलता, सरलता, गुरु की सेवा, पवित्रता, स्थिरता और आत्म-संयम;"}]},{"id":"13.9","chapterNumber":13,"verseNumber":9,"sanskrit":"इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च |\nजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ||१३-९||","transliteration":"indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca .\njanmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||13-9||","dayOrder":497,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Indifference toward sense objects, absence of ego, and clear-eyed recognition of the suffering inherent in birth, death, old age, sickness, and pain;"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इंद्रियों के विषयों के प्रति वैराग्य, अहंकार का अभाव, और जन्म, मृत्यु, बुढ़ापा, बीमारी तथा दुःख में निहित दोषों को देखना;"}]},{"id":"13.10","chapterNumber":13,"verseNumber":10,"sanskrit":"असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु |\nनित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ||१३-१०||","transliteration":"asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu .\nnityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||13-10||","dayOrder":498,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Non-attachment, freedom from excessive fondness for children, spouse, home, and the like, and a steady even-mindedness whether desirable or undesirable things occur;"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पुत्र, पत्नी, घर आदि में आसक्ति और अत्यधिक मोह का न होना, तथा अच्छी या बुरी परिस्थितियाँ आने पर मन का हमेशा एक समान रहना;"}]},{"id":"13.11","chapterNumber":13,"verseNumber":11,"sanskrit":"मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी |\nविविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ||१३-११||","transliteration":"mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī .\nviviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||13-11||","dayOrder":499,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Unwavering devotion to Me through yoga of undivided focus, choosing solitary places, and having no taste for the company of crowds;"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अनन्य योग के द्वारा मुझमें अटूट भक्ति, एकांत स्थानों में रहना और लोगों की भीड़-भाड़ में कोई रुचि न होना।"}]},{"id":"13.12","chapterNumber":13,"verseNumber":12,"sanskrit":"अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् |\nएतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ||१३-१२||","transliteration":"adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam .\netajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato.anyathā ||13-12||","dayOrder":500,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Steady dedication to knowledge of the self, and insight into the goal of true knowledge — this is declared to be knowledge. Whatever is contrary to this is ignorance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आत्मा के ज्ञान में निरंतर स्थित रहना और तत्त्वज्ञान के लक्ष्य को समझना — इसे ही ज्ञान कहा गया है। इसके विपरीत जो कुछ भी है, वह अज्ञान है।"}]},{"id":"13.13","chapterNumber":13,"verseNumber":13,"sanskrit":"ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते |\nअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ||१३-१३||","transliteration":"jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute .\nanādi matparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||13-13||","dayOrder":501,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"I will now speak of what is worth knowing — knowing which, one attains immortality. The supreme Brahman has no beginning; it is said to be neither existent nor non-existent."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अब मैं तुम्हें वह बताऊंगा जो जानने योग्य है, जिसे जानकर मनुष्य अमरता प्राप्त करता है। वह परम ब्रह्म अनादि है, उसे न तो सत् कहा जाता है और न ही असत्।"}]},{"id":"13.14","chapterNumber":13,"verseNumber":14,"sanskrit":"सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् |\nसर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||१३-१४||","transliteration":"sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato.akṣiśiromukham .\nsarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||13-14||","dayOrder":502,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With hands and feet everywhere, with eyes, heads, and mouths everywhere, with ears everywhere — that reality exists in the world enveloping all things."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उसके हाथ और पैर सब जगह हैं, उसकी आँखें, सिर और मुँह सब जगह हैं, और उसके कान सब जगह हैं। वह इस संसार में सब कुछ व्याप्त करके स्थित है।"}]},{"id":"13.15","chapterNumber":13,"verseNumber":15,"sanskrit":"सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् |\nअसक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ||१३-१५||","transliteration":"sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam .\nasaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||13-15||","dayOrder":503,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It illumines the functions of all the senses, yet is itself without senses. Unattached, yet the support of all. Free from the gunas, yet the one who experiences them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वह सभी इंद्रियों के कार्यों को प्रकाशित करता है, फिर भी स्वयं इंद्रियों से रहित है। वह अनासक्त है, फिर भी सबका आधार है। वह गुणों से रहित है, फिर भी गुणों को भोगने वाला है।"}]},{"id":"13.16","chapterNumber":13,"verseNumber":16,"sanskrit":"बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च |\nसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ||१३-१६||","transliteration":"bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca .\nsūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||13-16||","dayOrder":504,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It is outside and inside all beings, moving and unmoving alike. So subtle that it cannot be grasped — and yet it is both far away and very near."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वह सभी प्राणियों के बाहर और भीतर मौजूद है, चाहे वे चर हों या अचर। अत्यंत सूक्ष्म होने के कारण उसे समझा नहीं जा सकता, और वह बहुत दूर भी है तथा अत्यंत निकट भी।"}]},{"id":"13.17","chapterNumber":13,"verseNumber":17,"sanskrit":"अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् |\nभूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ||१३-१७||","transliteration":"avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam .\nbhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||13-17||","dayOrder":505,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Though undivided, it appears as if divided among beings. Know it as the sustainer of all beings — and also as the one who devours and the one who brings forth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यद्यपि वह अविभाजित है, फिर भी वह सभी प्राणियों में बंटा हुआ सा प्रतीत होता है। उसे ही सभी प्राणियों का पालन करने वाला, संहार करने वाला और उत्पन्न करने वाला जानना चाहिए।"}]},{"id":"13.18","chapterNumber":13,"verseNumber":18,"sanskrit":"ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते |\nज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ||१३-१८||","transliteration":"jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate .\njñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||13-18||","dayOrder":506,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It is the light of all lights, said to be beyond darkness — knowledge itself, the knowable, and the goal of knowledge, dwelling in the heart of all."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वह सभी ज्योतियों की भी ज्योति है और उसे अंधकार से परे कहा जाता है। वह ज्ञान है, जानने योग्य है और ज्ञान से प्राप्त होने वाला लक्ष्य है, जो सबके हृदय में स्थित है।"}]},{"id":"13.19","chapterNumber":13,"verseNumber":19,"sanskrit":"इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः |\nमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ||१३-१९||","transliteration":"iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ .\nmadbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||13-19||","dayOrder":507,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Thus the field, knowledge, and the knowable have been briefly described. Understanding this, My devotee becomes worthy of My nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस प्रकार क्षेत्र, ज्ञान और ज्ञेय (जानने योग्य) का संक्षेप में वर्णन किया गया है। इसे समझकर मेरा भक्त मेरे स्वरूप को प्राप्त करने के योग्य हो जाता है।"}]},{"id":"13.20","chapterNumber":13,"verseNumber":20,"sanskrit":"प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि |\nविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ||१३-२०||","transliteration":"prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi .\nvikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||13-20||","dayOrder":508,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know that both prakriti and purusha are without beginning. Know also that all modifications and all the gunas arise from prakriti."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम यह जान लो कि प्रकृति और पुरुष, दोनों ही अनादि हैं। साथ ही यह भी जान लो कि सभी विकार और गुण प्रकृति से ही उत्पन्न होते हैं।"}]},{"id":"13.21","chapterNumber":13,"verseNumber":21,"sanskrit":"कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते |\nपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ||१३-२१||","transliteration":"kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate .\npuruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||13-21||","dayOrder":509,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Prakriti is said to be the cause when it comes to the production of effects and instruments of action. Purusha is said to be the cause when it comes to the experience of pleasure and pain."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कार्यों और उनके साधनों को उत्पन्न करने में प्रकृति को कारण कहा जाता है, जबकि सुख और दुख को भोगने में पुरुष को कारण कहा जाता है।"}]},{"id":"13.22","chapterNumber":13,"verseNumber":22,"sanskrit":"पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् |\nकारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ||१३-२२||","transliteration":"puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān .\nkāraṇaṃ guṇasaṅgo.asya sadasadyonijanmasu ||13-22||","dayOrder":510,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The purusha, seated in prakriti, experiences the gunas that prakriti produces. Attachment to those gunas is the cause of its birth in good and evil wombs."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"प्रकृति में स्थित पुरुष ही प्रकृति से उत्पन्न होने वाले गुणों को भोगता है। इन गुणों के प्रति आसक्ति ही उसके अच्छी और बुरी योनियों में जन्म लेने का कारण है।"}]},{"id":"13.23","chapterNumber":13,"verseNumber":23,"sanskrit":"उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः |\nपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ||१३-२३||","transliteration":"upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ .\nparamātmeti cāpyukto dehe.asminpuruṣaḥ paraḥ ||13-23||","dayOrder":511,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The supreme purusha in this body is called the witness, the permitter, the sustainer, the experiencer, the great Lord — and also the supreme atman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस शरीर में स्थित परम पुरुष को साक्षी, अनुमति देने वाला, पालनकर्ता, भोक्ता, महेश्वर और परमात्मा भी कहा जाता है।"}]},{"id":"13.24","chapterNumber":13,"verseNumber":24,"sanskrit":"य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह |\nसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ||१३-२४||","transliteration":"ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha .\nsarvathā vartamāno.api na sa bhūyo.abhijāyate ||13-24||","dayOrder":512,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who understands purusha, prakriti, and the gunas in this way is not born again, regardless of the manner in which they now live."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो इस प्रकार पुरुष और प्रकृति को गुणों के साथ जानता है, वह चाहे जैसे भी जीवन जी रहा हो, फिर से जन्म नहीं लेता।"}]},{"id":"13.25","chapterNumber":13,"verseNumber":25,"sanskrit":"ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना |\nअन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ||१३-२५||","transliteration":"dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā .\nanye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||13-25||","dayOrder":513,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Some perceive the atman within themselves through meditation, others through the yoga of knowledge, and still others through the yoga of action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ लोग ध्यान के द्वारा अपने भीतर आत्मा को देखते हैं, दूसरे लोग सांख्य योग के द्वारा, और कुछ अन्य लोग कर्म योग के द्वारा।"}]},{"id":"13.26","chapterNumber":13,"verseNumber":26,"sanskrit":"अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते |\nतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ||१३-२६||","transliteration":"anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate .\nte.api cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||13-26||","dayOrder":514,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yet others, not knowing these paths, hear of it from others and begin to worship accordingly. Even they, devoted to what they have heard, cross beyond death."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन कुछ अन्य लोग जो स्वयं इसे नहीं जानते, वे दूसरों से सुनकर उपासना करते हैं। सुनी हुई बातों पर श्रद्धा रखने वाले वे लोग भी मृत्यु को पार कर जाते हैं।"}]},{"id":"13.27","chapterNumber":13,"verseNumber":27,"sanskrit":"यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् |\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ||१३-२७||","transliteration":"yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam .\nkṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||13-27||","dayOrder":515,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever being comes into existence — whether unmoving or moving — know, O best of the Bharatas, that it arises from the union of the field and its knower."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! जो भी चर या अचर प्राणी उत्पन्न होता है, तुम यह जान लो कि वह क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के संयोग से ही उत्पन्न होता है।"}]},{"id":"13.28","chapterNumber":13,"verseNumber":28,"sanskrit":"समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् |\nविनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ||१३-२८||","transliteration":"samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram .\nvinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||13-28||","dayOrder":516,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One truly sees who sees the Supreme Lord dwelling equally in all beings — the imperishable within what perishes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो सभी प्राणियों में परमेश्वर को समान रूप से स्थित देखता है, और नाशवान के भीतर उस अविनाशी को देखता है, वही सचमुच देखता है।"}]},{"id":"13.29","chapterNumber":13,"verseNumber":29,"sanskrit":"समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् |\nन हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ||१३-२९||","transliteration":"samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram .\nna hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||13-29||","dayOrder":517,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Because one who sees the Lord present equally everywhere does not diminish the self through the self, that person attains the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि जो व्यक्ति ईश्वर को सब जगह समान रूप से स्थित देखता है, वह अपने द्वारा अपनी आत्मा का पतन नहीं करता, और इस प्रकार वह परम गति को प्राप्त होता है।"}]},{"id":"13.30","chapterNumber":13,"verseNumber":30,"sanskrit":"प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः |\nयः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ||१३-३०||","transliteration":"prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ .\nyaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||13-30||","dayOrder":518,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One truly sees who sees that all actions everywhere are performed by prakriti alone, and that the atman is not the doer."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो यह देखता है कि सभी कर्म केवल प्रकृति द्वारा ही किए जाते हैं और आत्मा कर्ता नहीं है, वही वास्तव में सही देखता है।"}]},{"id":"13.31","chapterNumber":13,"verseNumber":31,"sanskrit":"यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति |\nतत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ||१३-३१||","transliteration":"yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati .\ntata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ||13-31||","dayOrder":519,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When a person sees the many different states of beings as resting in the One, and as expanding from that One alone — at that moment they become Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब मनुष्य यह देखता है कि सभी प्राणियों का अलग-अलग अस्तित्व एक ही में स्थित है, और उसी एक से सबका विस्तार हो रहा है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है।"}]},{"id":"13.32","chapterNumber":13,"verseNumber":32,"sanskrit":"अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः |\nशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ||१३-३२||","transliteration":"anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ .\nśarīrastho.api kaunteya na karoti na lipyate ||13-32||","dayOrder":520,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This supreme atman is without beginning and without gunas — imperishable. Though it dwells in the body, O son of Kunti, it neither acts nor is tainted."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र! अनादि और गुणों से रहित होने के कारण, यह अविनाशी परमात्मा शरीर में स्थित होने पर भी न तो कुछ करता है और न ही लिप्त होता है।"}]},{"id":"13.33","chapterNumber":13,"verseNumber":33,"sanskrit":"यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते |\nसर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ||१३-३३||","transliteration":"yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate .\nsarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate ||13-33||","dayOrder":521,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as the all-pervading space is not tainted by anything, because of its subtle nature — so too the atman, present everywhere in the body, is not tainted."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस तरह सब जगह फैला हुआ आकाश सूक्ष्म होने के कारण किसी चीज़ से लिप्त नहीं होता, उसी तरह शरीर में हर जगह स्थित आत्मा भी लिप्त नहीं होती।"}]},{"id":"13.34","chapterNumber":13,"verseNumber":34,"sanskrit":"यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः |\nक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ||१३-३४||","transliteration":"yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ .\nkṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||13-34||","dayOrder":522,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Just as a single sun illumines this entire world, so the knower of the field illumines the entire field, O descendant of Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! जिस प्रकार एक ही सूर्य इस पूरे संसार को प्रकाशित करता है, उसी प्रकार क्षेत्र का ज्ञाता पूरे क्षेत्र को प्रकाशित करता है।"}]},{"id":"13.35","chapterNumber":13,"verseNumber":35,"sanskrit":"क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा |\nभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ||१३-३५||","transliteration":"kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā .\nbhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||13-35||","dayOrder":523,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/13_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who see with the eye of knowledge the distinction between the field and its knower, and who understand how to be freed from the nature of beings — they attain the supreme."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग ज्ञान की दृष्टि से क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के बीच के अंतर को पहचानते हैं, और प्राणियों की प्रकृति से मोक्ष पाने का मार्ग समझते हैं, वे परम पद को प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"14.1","chapterNumber":14,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् |\nयज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ||१४-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nparaṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam .\nyajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||14-1||","dayOrder":524,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: I will again declare to you that supreme knowledge — the best of all knowledge — by knowing which all the sages attained the highest perfection."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: मैं तुम्हें फिर से वह सर्वोच्च ज्ञान बताऊँगा जो सभी ज्ञानों में सबसे उत्तम है, जिसे जानकर सभी मुनियों ने परम सिद्धि प्राप्त की है।"}]},{"id":"14.2","chapterNumber":14,"verseNumber":2,"sanskrit":"इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः |\nसर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ||१४-२||","transliteration":"idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ .\nsarge.api nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||14-2||","dayOrder":525,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those who take refuge in this knowledge and attain a nature like Mine are not born again when the universe is created, nor troubled when it dissolves."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस ज्ञान का आश्रय लेकर जो लोग मेरे स्वभाव को प्राप्त कर लेते हैं, वे सृष्टि की रचना होने पर फिर से जन्म नहीं लेते और प्रलय के समय भी विचलित नहीं होते।"}]},{"id":"14.3","chapterNumber":14,"verseNumber":3,"sanskrit":"मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् |\nसम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ||१४-३||","transliteration":"mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham .\nsambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||14-3||","dayOrder":526,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The great Brahman is My womb. In it I place the seed, and from that arises the birth of all beings, O descendant of Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! महान ब्रह्म मेरा गर्भ है। उसमें मैं बीज स्थापित करता हूँ, और उसी से सभी प्राणियों की उत्पत्ति होती है।"}]},{"id":"14.4","chapterNumber":14,"verseNumber":4,"sanskrit":"सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः |\nतासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ||१४-४||","transliteration":"sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ .\ntāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||14-4||","dayOrder":527,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever forms are born from any womb, O son of Kunti, the great Brahman is their mother-womb, and I am the father who provides the seed."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, सभी योनियों में जो भी रूप जन्म लेते हैं, महान ब्रह्म उनका गर्भ है, और मैं बीज देने वाला पिता हूँ।"}]},{"id":"14.5","chapterNumber":14,"verseNumber":5,"sanskrit":"सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः |\nनिबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ||१४-५||","transliteration":"sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ .\nnibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||14-5||","dayOrder":528,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sattva, rajas, and tamas — the gunas born of prakriti — bind the imperishable soul to the body, O mighty-armed one."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु! सत्त्व, रजस् और तमस्—प्रकृति से उत्पन्न ये तीनों गुण, अविनाशी आत्मा को शरीर में बाँधते हैं।"}]},{"id":"14.6","chapterNumber":14,"verseNumber":6,"sanskrit":"तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् |\nसुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ||१४-६||","transliteration":"tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam .\nsukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||14-6||","dayOrder":529,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Among these, sattva — being pure and luminous — brings no disease. Yet it binds through attachment to happiness and attachment to knowledge, O sinless one."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे निष्पाप, इनमें से सत्त्व निर्मल होने के कारण प्रकाशमान और रोगरहित है। यह सुख की आसक्ति और ज्ञान की आसक्ति से बांधता है।"}]},{"id":"14.7","chapterNumber":14,"verseNumber":7,"sanskrit":"रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् |\nतन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ||१४-७||","transliteration":"rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam .\ntannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||14-7||","dayOrder":530,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know rajas to be passion by nature, born of craving and attachment. It binds the soul through attachment to action, O son of Kunti."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, रजस् को राग के स्वभाव वाला जानो, जो लालसा और आसक्ति से उत्पन्न होता है। यह आत्मा को कर्म की आसक्ति से बांध देता है।"}]},{"id":"14.8","chapterNumber":14,"verseNumber":8,"sanskrit":"तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् |\nप्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ||१४-८||","transliteration":"tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām .\npramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||14-8||","dayOrder":531,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Know tamas to be born of ignorance — it deludes all beings. It binds through heedlessness, laziness, and sleep, O descendant of Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, तुम यह जान लो कि तमस् अज्ञान से उत्पन्न होता है और सभी प्राणियों को मोह में डालता है। यह लापरवाही, आलस्य और नींद के द्वारा बाँधता है।"}]},{"id":"14.9","chapterNumber":14,"verseNumber":9,"sanskrit":"सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत |\nज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ||१४-९||","transliteration":"sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata .\njñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ||14-9||","dayOrder":532,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sattva attaches one to happiness; rajas attaches to action, O descendant of Bharata. But tamas, covering over knowledge, attaches to heedlessness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी, सत्त्व सुख से बाँधता है, रजस् कर्म से बाँधता है, लेकिन तमस् ज्ञान को ढँककर लापरवाही से बाँधता है।"}]},{"id":"14.10","chapterNumber":14,"verseNumber":10,"sanskrit":"रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत |\nरजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ||१४-१०||","transliteration":"rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata .\nrajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||14-10||","dayOrder":533,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sattva rises by overpowering rajas and tamas, O descendant of Bharata. Rajas rises by overpowering sattva and tamas. And tamas rises by overpowering sattva and rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! रजस् और तमस् को दबाकर सत्त्व प्रबल होता है। सत्त्व और तमस् को दबाकर रजस् प्रबल होता है, और इसी तरह सत्त्व और रजस् को दबाकर तमस् प्रबल होता है।"}]},{"id":"14.11","chapterNumber":14,"verseNumber":11,"sanskrit":"सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते |\nज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ||१४-११||","transliteration":"sarvadvāreṣu dehe.asminprakāśa upajāyate .\njñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ||14-11||","dayOrder":534,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When the light of knowledge shines through all the gateways of this body, one should know that sattva is in full strength."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब इस शरीर के सभी द्वारों में ज्ञान का प्रकाश उत्पन्न होने लगे, तब समझ लेना चाहिए कि सत्त्व बढ़ गया है।"}]},{"id":"14.12","chapterNumber":14,"verseNumber":12,"sanskrit":"लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा |\nरजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ||१४-१२||","transliteration":"lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā .\nrajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||14-12||","dayOrder":535,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When rajas is in full strength, O best of the Bharatas, greed, restless activity, the urge to undertake actions, agitation, and craving all arise."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! रजस् के प्रबल होने पर लोभ, निरंतर सक्रियता, कर्मों का आरंभ, अशांति और लालसा उत्पन्न होते हैं।"}]},{"id":"14.13","chapterNumber":14,"verseNumber":13,"sanskrit":"अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च |\nतमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ||१४-१३||","transliteration":"aprakāśo.apravṛttiśca pramādo moha eva ca .\ntamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||14-13||","dayOrder":536,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When tamas is in full strength, O delight of the Kurus, darkness, inaction, heedlessness, and delusion arise."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुरुनन्दन, जब तमस् बढ़ता है, तब अंधकार, निष्क्रियता, लापरवाही और मोह उत्पन्न होते हैं।"}]},{"id":"14.14","chapterNumber":14,"verseNumber":14,"sanskrit":"यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् |\nतदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ||१४-१४||","transliteration":"yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt .\ntadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||14-14||","dayOrder":537,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If the embodied soul meets death while sattva is dominant, it attains the pure worlds of those who know the highest."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि सत्त्व के प्रबल होने पर कोई देहधारी मृत्यु को प्राप्त होता है, तो वह परम ज्ञानियों के निर्मल लोकों को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"14.15","chapterNumber":14,"verseNumber":15,"sanskrit":"रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते |\nतथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ||१४-१५||","transliteration":"rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate .\ntathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||14-15||","dayOrder":538,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If one dies while rajas is dominant, one is born among those attached to action. If one dies while tamas is dominant, one is born in the womb of beings without intelligence."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"रजस् के प्रबल होने पर मृत्यु को प्राप्त होने वाला व्यक्ति कर्म में आसक्त लोगों के बीच जन्म लेता है। इसी प्रकार, तमस् के प्रबल होने पर मरने वाला व्यक्ति बुद्धिहीन योनियों में जन्म लेता है।"}]},{"id":"14.16","chapterNumber":14,"verseNumber":16,"sanskrit":"कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् |\nरजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ||१४-१६||","transliteration":"karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam .\nrajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||14-16||","dayOrder":539,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The fruit of good action is said to be pure — born of sattva. The fruit of rajasic action is pain. The fruit of tamasic action is ignorance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अच्छे कर्म का फल निर्मल और सात्त्विक कहा गया है। रजस् का फल दुःख है और तमस् का फल अज्ञान है।"}]},{"id":"14.17","chapterNumber":14,"verseNumber":17,"sanskrit":"सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च |\nप्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ||१४-१७||","transliteration":"sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca .\npramādamohau tamaso bhavato.ajñānameva ca ||14-17||","dayOrder":540,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"From sattva knowledge arises; from rajas, greed alone. From tamas come heedlessness, delusion, and ignorance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्त्व से ज्ञान उत्पन्न होता है और रजस् से लोभ। तमस् से प्रमाद, मोह और अज्ञान उत्पन्न होते हैं।"}]},{"id":"14.18","chapterNumber":14,"verseNumber":18,"sanskrit":"ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः |\nजघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ||१४-१८||","transliteration":"ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ .\njaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ||14-18||","dayOrder":541,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those established in sattva go upward. Those in rajas remain in the middle. Those in tamas — abiding in the movements of the lowest quality — go downward."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्त्व में स्थित लोग ऊपर जाते हैं। रजस् में स्थित लोग बीच में रहते हैं। सबसे निचले गुण की वृत्तियों में स्थित तमस् वाले लोग नीचे जाते हैं।"}]},{"id":"14.19","chapterNumber":14,"verseNumber":19,"sanskrit":"नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति |\nगुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ||१४-१९||","transliteration":"nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati .\nguṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so.adhigacchati ||14-19||","dayOrder":542,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When the seer perceives no agent of action other than the gunas, and knows that which is beyond the gunas — that person attains My nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब द्रष्टा यह देखता है कि गुणों के अतिरिक्त कोई अन्य कर्ता नहीं है, और जो इन गुणों से परे है उसे जान लेता है, तब वह मेरे स्वरूप को प्राप्त कर लेता है।"}]},{"id":"14.20","chapterNumber":14,"verseNumber":20,"sanskrit":"गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् |\nजन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ||१४-२०||","transliteration":"guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān .\njanmamṛtyujarāduḥkhairvimukto.amṛtamaśnute ||14-20||","dayOrder":543,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having gone beyond these three gunas — from which the body originates — the embodied soul is freed from birth, death, old age, and pain, and attains immortality."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"शरीर को उत्पन्न करने वाले इन तीनों गुणों को पार करके, आत्मा जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और दुखों से मुक्त होकर अमरता प्राप्त करती है।"}]},{"id":"14.21","chapterNumber":14,"verseNumber":21,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nकैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो |\nकिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ||१४-२१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nkairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho .\nkimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||14-21||","dayOrder":544,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O Lord, what are the signs of one who has transcended these three gunas? What is their conduct? And how does one go beyond these three gunas?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे प्रभु, इन तीनों गुणों को पार कर चुके व्यक्ति के क्या लक्षण होते हैं? उसका आचरण कैसा होता है? और वह इन तीनों गुणों को कैसे पार करता है?"}]},{"id":"14.22","chapterNumber":14,"verseNumber":22,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nप्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव |\nन द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ||१४-२२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nprakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava .\nna dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||14-22||","dayOrder":545,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: O son of Pandu, one who does not hate illumination, activity, and delusion when they arise, nor craves them when they cease —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: हे पांडव! जो प्रकाश, प्रवृत्ति और मोह के उत्पन्न होने पर उनसे द्वेष नहीं करता, और उनके चले जाने पर उनकी इच्छा नहीं करता।"}]},{"id":"14.23","chapterNumber":14,"verseNumber":23,"sanskrit":"उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते |\nगुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ||१४-२३||","transliteration":"udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate .\nguṇā vartanta ityevaṃ yo.avatiṣṭhati neṅgate ||14-23||","dayOrder":546,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— who sits like one unconcerned and is not disturbed by the gunas, who knows that the gunas are at work and remains steady and unmoved —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो एक उदासीन व्यक्ति की तरह स्थित रहता है और गुणों द्वारा विचलित नहीं होता; जो यह जानकर कि 'गुण ही काम कर रहे हैं', स्थिर रहता है और डगमगाता नहीं है।"}]},{"id":"14.24","chapterNumber":14,"verseNumber":24,"sanskrit":"समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः |\nतुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ||१४-२४||","transliteration":"samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .\ntulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||14-24||","dayOrder":547,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— who is the same in pain and pleasure, who is grounded in the self, to whom a clod of earth, a stone, and gold are the same, who regards the pleasant and unpleasant as equal, who is steady and treats praise and blame of oneself as the same —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो सुख और दुख में एक समान रहता है, जो आत्मा में स्थित है, जिसके लिए मिट्टी का ढेला, पत्थर और सोना एक बराबर हैं, जो प्रिय और अप्रिय को समान मानता है, जो स्थिर है, और जो अपनी निंदा तथा प्रशंसा को एक समान समझता है।"}]},{"id":"14.25","chapterNumber":14,"verseNumber":25,"sanskrit":"मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः |\nसर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ||१४-२५||","transliteration":"mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ .\nsarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||14-25||","dayOrder":548,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— who is equal toward honor and dishonor, equal toward friend and foe, who has given up all personal undertakings — that person is said to have transcended the gunas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मान और अपमान में एक समान रहता है, मित्र और शत्रु के प्रति समान भाव रखता है, और जिसने सभी प्रकार के प्रयासों का त्याग कर दिया है—उसे गुणों से परे कहा जाता है।"}]},{"id":"14.26","chapterNumber":14,"verseNumber":26,"sanskrit":"मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते |\nस गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ||१४-२६||","transliteration":"māṃ ca yo.avyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate .\nsa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate ||14-26||","dayOrder":549,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And one who serves Me with unwavering devotion-yoga — transcending these gunas — is fit to become Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और जो व्यक्ति अटूट भक्तियोग से मेरी सेवा करता है, वह इन गुणों को पार करके ब्रह्म पद पाने के योग्य हो जाता है।"}]},{"id":"14.27","chapterNumber":14,"verseNumber":27,"sanskrit":"ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च |\nशाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ||१४-२७||","transliteration":"brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca .\nśāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||14-27||","dayOrder":550,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/14_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"For I am the foundation of Brahman — the immortal, the unchanging, of the eternal dharma, and of absolute joy."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि मैं ही अमर और अविनाशी ब्रह्म का, शाश्वत धर्म का और परम सुख का आधार हूँ।"}]},{"id":"15.1","chapterNumber":15,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् |\nछन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ||१५-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam .\nchandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ||15-1||","dayOrder":551,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Blessed Lord said: They speak of an imperishable ashvattha tree with its roots above and branches below, whose leaves are the Vedic hymns. One who knows this tree knows the Vedas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: कहा जाता है कि एक अविनाशी अश्वत्थ वृक्ष है, जिसकी जड़ें ऊपर और शाखाएँ नीचे की ओर हैं। वैदिक मंत्र इसके पत्ते हैं। जो इस वृक्ष को जानता है, वही वेदों को जानने वाला है।"}]},{"id":"15.2","chapterNumber":15,"verseNumber":2,"sanskrit":"अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा\nगुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः |\nअधश्च मूलान्यनुसन्ततानि\nकर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ||१५-२||","transliteration":"adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ .\nadhaśca mūlānyanusantatāni karmānubandhīni manuṣyaloke ||15-2||","dayOrder":552,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Its branches spread upward and downward, nourished by the gunas, with sense-objects as their buds. Below, in the world of men, its secondary roots stretch out — bound to action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसकी शाखाएँ नीचे और ऊपर फैली हुई हैं, जो गुणों द्वारा पोषित हैं और इंद्रिय-विषय इनकी कोंपलें हैं। नीचे मनुष्य लोक में भी इसकी जड़ें फैली हुई हैं, जो कर्म से बंधी हैं।"}]},{"id":"15.3","chapterNumber":15,"verseNumber":3,"sanskrit":"न रूपमस्येह तथोपलभ्यते\nनान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा |\nअश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं\nअसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ||१५-३||","transliteration":"na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā .\naśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ||15-3||","dayOrder":553,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Its true form cannot be perceived here — not its end, not its beginning, not its foundation. This ashvattha tree, with its deep-reaching roots, must be cut down with the firm axe of non-attachment."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में इसके असली रूप को नहीं समझा जा सकता—न इसका अंत, न इसकी शुरुआत, और न ही इसका आधार। गहरी जड़ों वाले इस अश्वत्थ वृक्ष को अनासक्ति के दृढ़ शस्त्र से काट देना चाहिए।"}]},{"id":"15.4","chapterNumber":15,"verseNumber":4,"sanskrit":"ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं\nयस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः |\nतमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये |\nयतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ||१५-४||","transliteration":"tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ .\ntameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye .\nyataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||15-4||","dayOrder":554,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Then one should seek that place from which, having gone, one never returns again. Taking refuge in that Primeval Purusha from whom this ancient flow of existence streams forth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसके बाद उस परम पद की खोज करनी चाहिए, जहाँ पहुँचने के बाद कोई फिर कभी वापस नहीं लौटता, और उस आदि पुरुष की शरण लेनी चाहिए जिससे इस प्राचीन संसार का विस्तार हुआ है।"}]},{"id":"15.5","chapterNumber":15,"verseNumber":5,"sanskrit":"निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा\nअध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः |\nद्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्-\nगच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ||१५-५||","transliteration":"nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ .\ndvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñaira- gacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ||15-5||","dayOrder":555,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Free from pride and delusion, with the flaw of attachment overcome, ever established in the self, with desires extinguished, freed from the opposing pair known as pleasure and pain — the undeluded reach that imperishable state."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो अहंकार और मोह से मुक्त हैं, जिन्होंने आसक्ति के दोष को जीत लिया है, जो निरंतर आत्मा में स्थित रहते हैं, जिनकी इच्छाएं समाप्त हो गई हैं, और जो सुख-दुख नामक द्वंद्वों से मुक्त हैं—वे ज्ञानी मनुष्य उस अविनाशी पद को प्राप्त करते हैं।"}]},{"id":"15.6","chapterNumber":15,"verseNumber":6,"sanskrit":"न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः |\nयद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ||१५-६||","transliteration":"na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ .\nyadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||15-6||","dayOrder":556,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The sun does not illumine that place, nor the moon, nor fire. Those who reach it do not return. That is My supreme abode."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"उस स्थान को न तो सूर्य प्रकाशित करता है, न चंद्रमा और न ही अग्नि। जहाँ पहुँचकर कोई वापस नहीं लौटता, वह मेरा परम धाम है।"}]},{"id":"15.7","chapterNumber":15,"verseNumber":7,"sanskrit":"ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः |\nमनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ||१५-७||","transliteration":"mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ .\nmanaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati ||15-7||","dayOrder":557,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"An eternal fragment of Me — having become the living soul in the world of life — draws to itself the five senses with the mind as the sixth, all resting in prakriti."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में जीव मेरा ही सनातन अंश है, जो प्रकृति में स्थित मन और पाँचों इन्द्रियों को अपनी ओर खींचता है।"}]},{"id":"15.8","chapterNumber":15,"verseNumber":8,"sanskrit":"शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः |\nगृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ||१५-८||","transliteration":"śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ .\ngṛhitvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ||15-8||","dayOrder":558,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When the lord of the body takes on a body and when it departs, it carries these senses along — as the wind carries scents from their source."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जब शरीर का स्वामी कोई शरीर धारण करता है और जब उसे छोड़ता है, तो वह इन इंद्रियों को अपने साथ वैसे ही ले जाता है, जैसे हवा गंध को उसके स्थान से ले जाती है।"}]},{"id":"15.9","chapterNumber":15,"verseNumber":9,"sanskrit":"श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च |\nअधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ||१५-९||","transliteration":"śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca .\nadhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ||15-9||","dayOrder":559,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Presiding over hearing, sight, touch, taste, and smell — and also the mind — it experiences the objects of the senses."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यह कान, आँख, त्वचा, जीभ, नाक और मन में स्थित होकर इंद्रियों के विषयों का अनुभव करता है।"}]},{"id":"15.10","chapterNumber":15,"verseNumber":10,"sanskrit":"उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् |\nविमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ||१५-१०||","transliteration":"utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam .\nvimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ||15-10||","dayOrder":560,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The deluded do not see it departing, dwelling, or experiencing — accompanied by the gunas. Those with the eye of knowledge see it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अज्ञानी लोग गुणों से युक्त होकर शरीर से निकलते हुए, उसमें रहते हुए या भोग करते हुए इसे नहीं देख पाते। ज्ञान की दृष्टि वाले ही इसे देख पाते हैं।"}]},{"id":"15.11","chapterNumber":15,"verseNumber":11,"sanskrit":"यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् |\nयतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ||१५-११||","transliteration":"yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam .\nyatanto.apyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ||15-11||","dayOrder":561,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Yogis who strive with diligence perceive it established within themselves. But those with unpurified minds — though they strive — do not perceive it, lacking the insight."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"निरंतर प्रयास करने वाले योगी इसे अपने भीतर स्थित देख लेते हैं। लेकिन जिनका मन शुद्ध नहीं है, ऐसे अज्ञानी लोग प्रयास करने पर भी इसे नहीं देख पाते।"}]},{"id":"15.12","chapterNumber":15,"verseNumber":12,"sanskrit":"यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् |\nयच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ||१५-१२||","transliteration":"yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate.akhilam .\nyaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||15-12||","dayOrder":562,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The brilliance in the sun that illumines the entire world, the light in the moon, and the light in fire — know that brilliance to be Mine."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सूर्य का जो तेज पूरे संसार को प्रकाशित करता है, और जो तेज चंद्रमा और अग्नि में है, उस तेज को तुम मेरा ही जानो।"}]},{"id":"15.13","chapterNumber":15,"verseNumber":13,"sanskrit":"गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा |\nपुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ||१५-१३||","transliteration":"gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā .\npuṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||15-13||","dayOrder":563,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Entering the earth, I sustain all beings through My energy. Becoming the sap-filled moon, I nourish all plants."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं पृथ्वी में प्रवेश करके अपनी शक्ति से सभी प्राणियों को धारण करता हूँ और रस से भरा चंद्रमा बनकर सभी वनस्पतियों का पोषण करता हूँ।"}]},{"id":"15.14","chapterNumber":15,"verseNumber":14,"sanskrit":"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः |\nप्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ||१५-१४||","transliteration":"ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ .\nprāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ||15-14||","dayOrder":564,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Becoming the digestive fire Vaishvanara, I dwell in the bodies of living beings and — joined with the upward and downward vital breaths — I digest the four kinds of food."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं ही वैश्वानर (पाचक अग्नि) बनकर प्राणियों के शरीर में रहता हूँ, और प्राण तथा अपान वायु के साथ मिलकर चार प्रकार के अन्न को पचाता हूँ।"}]},{"id":"15.15","chapterNumber":15,"verseNumber":15,"sanskrit":"सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो\nमत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च |\nवेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो\nवेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ||१५-१५||","transliteration":"sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanañca .\nvedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham ||15-15||","dayOrder":565,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And I am seated in the heart of all. From Me come memory, knowledge, and their loss. I alone am what all the Vedas seek to know. I am the author of the Vedanta, and the knower of the Vedas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं ही सबके हृदय में स्थित हूँ। स्मृति, ज्ञान और विस्मृति मुझसे ही आते हैं। सभी वेदों द्वारा जानने योग्य केवल मैं ही हूँ। वेदांत का रचयिता और वेदों को जानने वाला भी मैं ही हूँ।"}]},{"id":"15.16","chapterNumber":15,"verseNumber":16,"sanskrit":"द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च |\nक्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ||१५-१६||","transliteration":"dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca .\nkṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho.akṣara ucyate ||15-16||","dayOrder":566,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There are two kinds of purusha in this world — the perishable and the imperishable. All beings are the perishable; the one who stands unchanging is called the imperishable."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में दो प्रकार के पुरुष हैं - नाशवान और अविनाशी। सभी प्राणी नाशवान हैं, और जो अपरिवर्तनशील है, उसे अविनाशी कहा जाता है।"}]},{"id":"15.17","chapterNumber":15,"verseNumber":17,"sanskrit":"उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युधाहृतः |\nयो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ||१५-१७||","transliteration":"uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudhāhṛtaḥ .\nyo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ||15-17||","dayOrder":567,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But there is another, the supreme purusha — spoken of as the paramatman — who, as the imperishable Lord, enters the three worlds and sustains them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु उत्तम पुरुष तो कोई अन्य ही है, जिसे परमात्मा कहा जाता है। वही अविनाशी ईश्वर तीनों लोकों में प्रवेश करके उनका भरण-पोषण करता है।"}]},{"id":"15.18","chapterNumber":15,"verseNumber":18,"sanskrit":"यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः |\nअतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ||१५-१८||","transliteration":"yasmātkṣaramatīto.ahamakṣarādapi cottamaḥ .\nato.asmi loke vedeca prathitaḥ puruṣottamaḥ ||15-18||","dayOrder":568,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Because I transcend the perishable and am also higher than the imperishable, I am known in the world and in the Vedas as Purushottama — the Supreme Person."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"क्योंकि मैं नाशवान से परे हूँ और अविनाशी से भी श्रेष्ठ हूँ, इसलिए इस संसार और वेदों में मुझे पुरुषोत्तम के रूप में जाना जाता है।"}]},{"id":"15.19","chapterNumber":15,"verseNumber":19,"sanskrit":"यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् |\nस सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ||१५-१९||","transliteration":"yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam .\nsa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ||15-19||","dayOrder":569,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One who knows Me as the Supreme Person — without delusion — knows all, O descendant of Bharata, and worships Me with their whole being."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! जो बिना किसी भ्रम के मुझे पुरुषोत्तम के रूप में जानता है, वह सब कुछ जानता है और पूरे भाव से मेरी भक्ति करता है।"}]},{"id":"15.20","chapterNumber":15,"verseNumber":20,"sanskrit":"इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ |\nएतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ||१५-२०||","transliteration":"iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha .\netadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ||15-20||","dayOrder":570,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/15_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O sinless one, this most secret teaching has thus been spoken by Me. Understanding this, a person becomes truly wise and has accomplished everything that needs to be done, O descendant of Bharata."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे निष्पाप, इस प्रकार मैंने यह सबसे रहस्यमयी शिक्षा बताई है। हे भरतवंशी, इसे समझकर मनुष्य बुद्धिमान हो जाता है और उसके करने योग्य सभी कर्म पूरे हो जाते हैं।"}]},{"id":"16.1","chapterNumber":16,"verseNumber":1,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nअभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः |\nदानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ||१६-१||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nabhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ .\ndānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam ||16-1||","dayOrder":571,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: Fearlessness, purity of heart, steadfastness in knowledge and yoga, generosity, control of the senses, sacrifice, study of scripture, austerity, and honesty —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: निडरता, मन की पवित्रता, ज्ञान और योग में दृढ़ता, दान, इंद्रियों पर नियंत्रण, यज्ञ, शास्त्रों का अध्ययन, तप और सरलता -"}]},{"id":"16.2","chapterNumber":16,"verseNumber":2,"sanskrit":"अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् |\nदया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ||१६-२||","transliteration":"ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam .\ndayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ||16-2||","dayOrder":572,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Non-violence, truthfulness, freedom from anger, renunciation, inner calm, not speaking ill of others, compassion toward all living beings, freedom from greed, gentleness, modesty, and steadiness —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अहिंसा, सत्य, क्रोध न करना, त्याग, शांति, किसी की निंदा न करना, सभी प्राणियों के प्रति दया, लालच न होना, कोमलता, शालीनता और स्थिरता।"}]},{"id":"16.3","chapterNumber":16,"verseNumber":3,"sanskrit":"तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता |\nभवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ||१६-३||","transliteration":"tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā .\nbhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata ||16-3||","dayOrder":573,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Vigor, forgiveness, fortitude, purity, freedom from malice, and freedom from excessive pride — these are the qualities of one born into a divine inheritance, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतवंशी! तेज, क्षमा, धैर्य, पवित्रता, किसी से द्वेष न रखना और अत्यधिक अभिमान न होना—ये सभी दैवी संपदा के साथ जन्म लेने वाले व्यक्ति के गुण हैं।"}]},{"id":"16.4","chapterNumber":16,"verseNumber":4,"sanskrit":"दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च |\nअज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ||१६-४||","transliteration":"dambho darpo.abhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca .\najñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm ||16-4||","dayOrder":574,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hypocrisy, arrogance, self-conceit, anger, harshness of speech, and ignorance — these, O Arjuna, belong to one born into a demoniacal nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन! पाखंड, घमंड, अहंकार, क्रोध, कठोरता और अज्ञान — ये सब आसुरी स्वभाव लेकर पैदा हुए व्यक्ति के लक्षण हैं।"}]},{"id":"16.5","chapterNumber":16,"verseNumber":5,"sanskrit":"दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता |\nमा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ||१६-५||","transliteration":"daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā .\nmā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto.asi pāṇḍava ||16-5||","dayOrder":575,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The divine nature leads to liberation; the demoniacal leads to bondage. Do not grieve, O Arjuna — you were born into a divine inheritance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"दैवी स्वभाव मोक्ष की ओर ले जाता है और आसुरी स्वभाव बंधन की ओर। हे पाण्डव, तुम शोक मत करो, क्योंकि तुम दैवी स्वभाव लेकर जन्मे हो।"}]},{"id":"16.6","chapterNumber":16,"verseNumber":6,"sanskrit":"द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च |\nदैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ||१६-६||","transliteration":"dvau bhūtasargau loke.asmindaiva āsura eva ca .\ndaivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu ||16-6||","dayOrder":576,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In this world there are two kinds of created beings: the divine and the demoniacal. The divine has been described at length. Now hear from Me about the demoniacal, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस संसार में दो प्रकार के प्राणी हैं: दैवीय और आसुरी। दैवीय के बारे में विस्तार से बताया जा चुका है। हे अर्जुन, अब तुम मुझसे आसुरी के बारे में सुनो।"}]},{"id":"16.7","chapterNumber":16,"verseNumber":7,"sanskrit":"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः |\nन शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ||१६-७||","transliteration":"pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ .\nna śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate ||16-7||","dayOrder":577,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"People of demoniacal nature do not know what to do and what to avoid. They have no purity, no right conduct, and no truth in them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आसुरी स्वभाव वाले लोग यह नहीं जानते कि क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए। उनमें न तो पवित्रता होती है, न सही आचरण और न ही सत्य होता है।"}]},{"id":"16.8","chapterNumber":16,"verseNumber":8,"sanskrit":"असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् |\nअपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ||१६-८||","transliteration":"asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram .\naparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam ||16-8||","dayOrder":578,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"They say: \"This universe has no truth in it, no foundation, no God. It arose from the random union of male and female — what other cause could there be but desire?\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वे कहते हैं कि यह संसार असत्य है, इसका कोई आधार नहीं है और इसका कोई ईश्वर नहीं है। यह केवल स्त्री-पुरुष के मिलन से उत्पन्न हुआ है, कामवासना के अलावा इसका और क्या कारण हो सकता है?"}]},{"id":"16.9","chapterNumber":16,"verseNumber":9,"sanskrit":"एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः |\nप्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ||१६-९||","transliteration":"etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno.alpabuddhayaḥ .\nprabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato.ahitāḥ ||16-9||","dayOrder":579,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Holding this view, these lost souls — small in understanding, savage in their actions — rise up as enemies of the world, bent on its destruction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस दृष्टिकोण को अपनाकर, कम बुद्धि और नष्ट आत्मा वाले, उग्र कर्म करने वाले ये लोग दुनिया के शत्रु बनकर इसके विनाश के लिए ही उभरते हैं।"}]},{"id":"16.10","chapterNumber":16,"verseNumber":10,"sanskrit":"काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः |\nमोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ||१६-१०||","transliteration":"kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ .\nmohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante.aśucivratāḥ ||16-10||","dayOrder":580,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Clinging to insatiable desires, filled with hypocrisy, arrogance, and self-importance, they embrace false beliefs out of delusion and act with impure intentions."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कभी न पूरी होने वाली इच्छाओं में लिप्त, पाखंड, घमंड और अहंकार से भरे हुए वे लोग, मोह के कारण गलत धारणाओं को अपना लेते हैं और अपवित्र इरादों के साथ काम करते हैं।"}]},{"id":"16.11","chapterNumber":16,"verseNumber":11,"sanskrit":"चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः |\nकामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ||१६-११||","transliteration":"cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ .\nkāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ ||16-11||","dayOrder":581,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Consumed by endless anxieties that only death can end, they are utterly devoted to sensual pleasure — convinced that this, and nothing more, is all there is."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वे मृत्यु तक चलने वाली अनंत चिंताओं से घिरे रहते हैं। वे इच्छाओं के भोग को ही अपना सर्वोच्च लक्ष्य मानते हैं और उनका यह पक्का विश्वास होता है कि बस यही सब कुछ है।"}]},{"id":"16.12","chapterNumber":16,"verseNumber":12,"sanskrit":"आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः |\nईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ||१६-१२||","transliteration":"āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ .\nīhante kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān ||16-12||","dayOrder":582,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Bound by hundreds of cords of hope, enslaved by desire and anger, they strive by unlawful means to hoard wealth for the sake of sensual pleasure."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आशाओं के सैकड़ों बंधनों में जकड़े हुए और काम तथा क्रोध के वश में होकर, वे भोग-विलास के लिए अन्यायपूर्ण तरीकों से धन इकट्ठा करने की कोशिश करते हैं।"}]},{"id":"16.13","chapterNumber":16,"verseNumber":13,"sanskrit":"इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् |\nइदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ||१६-१३||","transliteration":"idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham .\nidamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam ||16-13||","dayOrder":583,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"They think: \"Today I have gained this; tomorrow I will fulfill that desire. This wealth is mine now, and even more will be mine in the future.\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"वे सोचते हैं: \"आज मैंने यह पा लिया है, अब मैं अपनी उस इच्छा को भी पूरा करूँगा। यह धन अभी मेरा है, और भविष्य में और भी धन मेरा होगा।\""}]},{"id":"16.14","chapterNumber":16,"verseNumber":14,"sanskrit":"असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि |\nईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ||१६-१४||","transliteration":"asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi .\nīśvaro.ahamahaṃ bhogī siddho.ahaṃ balavānsukhī ||16-14||","dayOrder":584,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"\"I have killed that enemy, and I will kill the others too. I am the lord, I am the enjoyer, I am accomplished, powerful, and happy.\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैंने उस शत्रु को मार दिया है और दूसरों को भी मार डालूँगा। मैं ही ईश्वर हूँ, मैं ही भोगी हूँ, मैं सिद्ध, बलवान और सुखी हूँ।"}]},{"id":"16.15","chapterNumber":16,"verseNumber":15,"sanskrit":"आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया |\nयक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ||१६-१५||","transliteration":"āḍhyo.abhijanavānasmi ko.anyo.asti sadṛśo mayā .\nyakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ ||16-15||","dayOrder":585,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"\"I am wealthy and of noble birth — who else can compare to me? I will perform sacrifices, I will give charity, I will enjoy life.\" This is how they are deluded by ignorance."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"\"मैं धनी और ऊँचे कुल का हूँ, मेरे समान दूसरा कौन है? मैं यज्ञ करूँगा, दान दूँगा और आनंद मनाऊँगा।\" इस प्रकार वे अज्ञान के कारण भ्रमित रहते हैं।"}]},{"id":"16.16","chapterNumber":16,"verseNumber":16,"sanskrit":"अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः |\nप्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ||१६-१६||","transliteration":"anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ .\nprasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake.aśucau ||16-16||","dayOrder":586,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Bewildered by countless anxious thoughts, caught in the net of delusion, and deeply attached to sensual pleasure, they fall into a filthy hell."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अनेक विचारों से भ्रमित, मोह के जाल में फँसे हुए और काम-भोगों में गहराई से आसक्त वे लोग अपवित्र नरक में गिरते हैं।"}]},{"id":"16.17","chapterNumber":16,"verseNumber":17,"sanskrit":"आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः |\nयजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ||१६-१७||","transliteration":"ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ .\nyajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam ||16-17||","dayOrder":587,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Self-important and rigid, drunk with wealth and pride, they perform sacrifices that are sacrifices in name only — done out of show, without following any proper guidelines."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"खुद को बहुत बड़ा मानने वाले, अड़ियल और धन तथा घमंड के नशे में चूर वे लोग केवल दिखावे के लिए नाममात्र के यज्ञ करते हैं, जिनमें नियमों का कोई पालन नहीं होता।"}]},{"id":"16.18","chapterNumber":16,"verseNumber":18,"sanskrit":"अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः |\nमामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ||१६-१८||","transliteration":"ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ .\nmāmātmaparadeheṣu pradviṣanto.abhyasūyakāḥ ||16-18||","dayOrder":588,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sheltered in ego, brute force, arrogance, desire, and anger — these malicious people despise Me, who dwell in their own bodies and in the bodies of all others."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अहंकार, बल, घमंड, काम और क्रोध का सहारा लेकर, वे ईर्ष्यालु लोग अपने और दूसरों के शरीरों में स्थित मुझसे द्वेष करते हैं।"}]},{"id":"16.19","chapterNumber":16,"verseNumber":19,"sanskrit":"तानहं द्विषतः क्रुरान्संसारेषु नराधमान् |\nक्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ||१६-१९||","transliteration":"tānahaṃ dviṣataḥ krurānsaṃsāreṣu narādhamān .\nkṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu ||16-19||","dayOrder":589,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"These hateful, cruel, and vile people — the lowest of humanity — I cast continuously into demoniacal wombs in the cycle of existence."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मैं उन द्वेष करने वाले, क्रूर और दुष्ट लोगों को—जो मनुष्यों में सबसे नीच हैं—इस संसार में निरंतर आसुरी योनियों में ही डालता हूँ।"}]},{"id":"16.20","chapterNumber":16,"verseNumber":20,"sanskrit":"आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि |\nमामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ||१६-२०||","transliteration":"āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani .\nmāmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim ||16-20||","dayOrder":590,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"These deluded people are born into demoniacal wombs birth after birth. Never reaching Me, O Arjuna, they sink to an even lower state than before."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, ऐसे अज्ञानी लोग जन्म-दर-जन्म आसुरी योनियों में ही जन्म लेते हैं। वे मुझे कभी प्राप्त नहीं कर पाते और अंततः उससे भी नीची गति में गिर जाते हैं।"}]},{"id":"16.21","chapterNumber":16,"verseNumber":21,"sanskrit":"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः |\nकामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ||१६-२१||","transliteration":"trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ .\nkāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||16-21||","dayOrder":591,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There are three gates to this hell that destroy the self: desire, anger, and greed. Therefore one must give up all three."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"नरक के ये तीन द्वार हैं जो आत्मा का नाश करते हैं: काम, क्रोध और लोभ। इसलिए इन तीनों को त्याग देना चाहिए।"}]},{"id":"16.22","chapterNumber":16,"verseNumber":22,"sanskrit":"एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः |\nआचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ||१६-२२||","transliteration":"etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ .\nācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim ||16-22||","dayOrder":592,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person freed from these three gates to darkness, O Arjuna, does what is truly good for themselves — and thereby attains the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, तमस् के इन तीन द्वारों से मुक्त व्यक्ति अपनी आत्मा का कल्याण करता है, और इस प्रकार वह परम गति को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"16.23","chapterNumber":16,"verseNumber":23,"sanskrit":"यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः |\nन स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ||१६-२३||","transliteration":"yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ .\nna sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim ||16-23||","dayOrder":593,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person who casts aside scriptural guidelines and acts only from desire attains neither perfection, nor happiness, nor the highest goal."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति शास्त्रों के नियमों को छोड़कर अपनी इच्छाओं के अनुसार काम करता है, उसे न तो सिद्धि मिलती है, न सुख और न ही परम गति।"}]},{"id":"16.24","chapterNumber":16,"verseNumber":24,"sanskrit":"तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ |\nज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ||१६-२४||","transliteration":"tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau .\njñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi ||16-24||","dayOrder":594,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/16_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, let scripture be your guide in deciding what should and should not be done. Knowing what the scriptural guidelines prescribe, you should act in this world accordingly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए, यह तय करने में शास्त्र ही तुम्हारे लिए प्रमाण हैं। शास्त्रों के विधान में बताए गए कर्म को जानकर ही तुम्हें इस संसार में कर्म करना चाहिए।"}]},{"id":"17.1","chapterNumber":17,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः |\nतेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ||१७-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ .\nteṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ||17-1||","dayOrder":595,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: Those who worship with faith but set aside scriptural guidelines — what is their standing, O Krishna? Is it sattva, rajas, or tamas?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: कृष्ण, जो लोग शास्त्रों के नियमों को छोड़कर श्रद्धा के साथ पूजा करते हैं, उनकी स्थिति क्या है? वह सत्त्व है, रजस् है या तमस्?"}]},{"id":"17.2","chapterNumber":17,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nत्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा |\nसात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ||१७-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\ntrividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā .\nsāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ||17-2||","dayOrder":596,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: The faith that arises naturally in embodied beings is of three kinds: born of sattva, born of rajas, or born of tamas. Hear about these."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: देहधारियों में उनके स्वभाव से उत्पन्न होने वाली श्रद्धा तीन प्रकार की होती है - सत्त्व से उत्पन्न, रजस् से उत्पन्न, या तमस् से उत्पन्न। तुम इसके बारे में सुनो।"}]},{"id":"17.3","chapterNumber":17,"verseNumber":3,"sanskrit":"सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत |\nश्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ||१७-३||","transliteration":"sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata .\nśraddhāmayo.ayaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ||17-3||","dayOrder":597,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The faith of each person is shaped by their own inner nature, O Arjuna. A person is made of faith — as is a person's faith, so is the person."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, हर व्यक्ति की श्रद्धा उसके सत्त्व के अनुरूप होती है। यह पुरुष श्रद्धामय है—जिसकी जैसी श्रद्धा होती है, वह वैसा ही होता है।"}]},{"id":"17.4","chapterNumber":17,"verseNumber":4,"sanskrit":"यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः |\nप्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ||१७-४||","transliteration":"yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ .\npretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ||17-4||","dayOrder":598,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Those of sattva worship the gods; those of rajas worship the Yakshas and Rakshasas; those of tamas — the others — worship the spirits of the dead and lesser nature-powers."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्त्व गुण वाले लोग देवताओं की पूजा करते हैं, रजस् गुण वाले यक्षों और राक्षसों की, और तमस् गुण वाले अन्य लोग प्रेतों और भूत-गणों की पूजा करते हैं।"}]},{"id":"17.5","chapterNumber":17,"verseNumber":5,"sanskrit":"अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः |\nदम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ||१७-५||","transliteration":"aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ .\ndambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ||17-5||","dayOrder":599,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There are those who practice extreme austerities not prescribed by scripture, driven by hypocrisy and ego, fueled by the force of desire and attachment —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग पाखंड और अहंकार से भरे हुए हैं, और कामनाओं तथा आसक्ति के बल से प्रेरित होकर ऐसी कठोर तपस्या करते हैं जो शास्त्रों में नहीं बताई गई है —"}]},{"id":"17.6","chapterNumber":17,"verseNumber":6,"sanskrit":"कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः |\nमां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ||१७-६||","transliteration":"karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ .\nmāṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ||17-6||","dayOrder":600,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"— who, lacking wisdom, torment the elements within the body and Me as well, who dwell within that body. Know that such people are of demoniacal resolve."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो अज्ञानी लोग शरीर में स्थित तत्वों को और शरीर के भीतर स्थित मुझे भी कष्ट देते हैं, तुम उन्हें आसुरी निश्चय वाले समझो।"}]},{"id":"17.7","chapterNumber":17,"verseNumber":7,"sanskrit":"आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः |\nयज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ||१७-७||","transliteration":"āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ .\nyajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu ||17-7||","dayOrder":601,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even the food that each person enjoys is of three kinds, as is sacrifice, austerity, and giving. Hear the distinction between them."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हर व्यक्ति को पसंद आने वाला भोजन भी तीन प्रकार का होता है, और इसी तरह यज्ञ, तप और दान भी। अब तुम इनके बीच का यह भेद सुनो।"}]},{"id":"17.8","chapterNumber":17,"verseNumber":8,"sanskrit":"आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः |\nरस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ||१७-८||","transliteration":"āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ .\nrasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ||17-8||","dayOrder":602,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Foods that promote long life, clarity, strength, health, happiness, and joy — foods that are flavorful, smooth, nourishing, and satisfying — are loved by those of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"आयु, सत्त्व, बल, स्वास्थ्य, सुख और प्रसन्नता को बढ़ाने वाले, तथा रसयुक्त, चिकने, पौष्टिक और मन को भाने वाले भोजन सत्त्व गुण वाले लोगों को प्रिय होते हैं।"}]},{"id":"17.9","chapterNumber":17,"verseNumber":9,"sanskrit":"कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः |\nआहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ||१७-९||","transliteration":"kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ .\nāhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ||17-9||","dayOrder":603,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Foods that are bitter, sour, salty, excessively hot, pungent, dry, and burning are preferred by those of rajas — and they produce suffering, grief, and illness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कड़वे, खट्टे, नमकीन, बहुत अधिक गरम, तीखे, रूखे और जलन पैदा करने वाले भोजन राजस लोगों को प्रिय होते हैं, और ये दुख, शोक और रोग पैदा करते हैं।"}]},{"id":"17.10","chapterNumber":17,"verseNumber":10,"sanskrit":"यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् |\nउच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ||१७-१०||","transliteration":"yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat .\nucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ||17-10||","dayOrder":604,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Food that is stale, tasteless, putrid, leftover, impure, and unfit — this is the food loved by those of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो भोजन बासी, स्वादहीन, दुर्गंधयुक्त, सड़ा हुआ, जूठा और अपवित्र है, ऐसा भोजन तमस् स्वभाव वाले लोगों को प्रिय होता है।"}]},{"id":"17.11","chapterNumber":17,"verseNumber":11,"sanskrit":"अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते |\nयष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ||१७-११||","transliteration":"aphalāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate .\nyaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ||17-11||","dayOrder":605,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The sacrifice that is performed as prescribed by scripture, by those who desire no reward and who have made up their minds that it is simply their duty to offer — that sacrifice is of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो यज्ञ फल की इच्छा के बिना, शास्त्रों के नियमों के अनुसार किया जाता है, और मन में यह निश्चय करके किया जाता है कि इसे करना ही कर्तव्य है, वह सात्त्विक है।"}]},{"id":"17.12","chapterNumber":17,"verseNumber":12,"sanskrit":"अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् |\nइज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ||१७-१२||","transliteration":"abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat .\nijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam ||17-12||","dayOrder":606,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The sacrifice that is performed with an eye toward reward and for the sake of show — know that to be of rajas, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन हे भरतश्रेष्ठ, जो यज्ञ फल की इच्छा से और दिखावे के लिए किया जाता है, उसे तुम राजस जानो।"}]},{"id":"17.13","chapterNumber":17,"verseNumber":13,"sanskrit":"विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् |\nश्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ||१७-१३||","transliteration":"vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam .\nśraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate ||17-13||","dayOrder":607,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sacrifice that ignores scriptural guidelines, distributes no food, lacks mantras, lacks gifts, and is devoid of faith — that is declared to be of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो यज्ञ शास्त्रों के नियमों के बिना, बिना अन्न बांटे, बिना मंत्रों के, बिना दक्षिणा के और बिना श्रद्धा के किया जाता है, उसे तामस कहा जाता है।"}]},{"id":"17.14","chapterNumber":17,"verseNumber":14,"sanskrit":"देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् |\nब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ||१७-१४||","transliteration":"devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam .\nbrahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate ||17-14||","dayOrder":608,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Honoring the gods, the learned, teachers, and the wise; purity, honesty, celibacy, and non-violence — these are called the austerity of the body."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"देवताओं, विद्वानों, गुरुओं और ज्ञानियों का सम्मान करना, पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा—इसे शरीर का तप कहा जाता है।"}]},{"id":"17.15","chapterNumber":17,"verseNumber":15,"sanskrit":"अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् |\nस्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ||१७-१५||","transliteration":"anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat .\nsvādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate ||17-15||","dayOrder":609,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Speech that does not agitate others, that is truthful, kind, and beneficial — along with the regular practice of studying scripture — this is called the austerity of speech."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ऐसी वाणी बोलना जो दूसरों को कष्ट न दे, जो सच्ची, प्रिय और हितकारी हो, और शास्त्रों का नियमित अध्ययन करना—इसे वाणी का तप कहा जाता है।"}]},{"id":"17.16","chapterNumber":17,"verseNumber":16,"sanskrit":"मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः |\nभावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ||१७-१६||","transliteration":"manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ .\nbhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate ||17-16||","dayOrder":610,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Serenity of mind, gentleness, silence, self-restraint, and purity of heart — this is called the austerity of the mind."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मन की प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्म-संयम और भावों की शुद्धि—इसे मानसिक तप कहा जाता है।"}]},{"id":"17.17","chapterNumber":17,"verseNumber":17,"sanskrit":"श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः |\nअफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ||१७-१७||","transliteration":"śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ .\naphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate ||17-17||","dayOrder":611,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This threefold austerity — practiced with the highest faith by steadfast people who seek no reward — is declared to be of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"बिना किसी फल की इच्छा के, स्थिर मन वाले मनुष्यों द्वारा पूरी श्रद्धा से किए गए इस तीन प्रकार के तप को सात्त्विक कहा जाता है।"}]},{"id":"17.18","chapterNumber":17,"verseNumber":18,"sanskrit":"सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् |\nक्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ||१७-१८||","transliteration":"satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat .\nkriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam ||17-18||","dayOrder":612,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Austerity practiced for the purpose of gaining respect, honor, and admiration — or done out of hypocrisy — is said to be of rajas. It is unstable and impermanent."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्कार, सम्मान और प्रशंसा पाने के उद्देश्य से या पाखंड से जो तप किया जाता है, उसे राजस कहा गया है। यह अस्थिर और क्षणिक होता है।"}]},{"id":"17.19","chapterNumber":17,"verseNumber":19,"sanskrit":"मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः |\nपरस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ||१७-१९||","transliteration":"mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ .\nparasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam ||17-19||","dayOrder":613,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Austerity practiced out of foolish stubbornness, with self-torture, or for the purpose of destroying another — that is declared to be of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो तप मूर्खतापूर्ण हठ से स्वयं को पीड़ा देकर, या दूसरों का विनाश करने के उद्देश्य से किया जाता है, उसे तामस कहा गया है।"}]},{"id":"17.20","chapterNumber":17,"verseNumber":20,"sanskrit":"दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे |\nदेशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ||१७-२०||","transliteration":"dātavyamiti yaddānaṃ dīyate.anupakāriṇe .\ndeśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam ||17-20||","dayOrder":614,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The gift given simply because it ought to be given — to someone who cannot return the favor, in the right place, at the right time, and to a worthy person — that gift is considered to be of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो दान यह मानकर दिया जाता है कि दान देना कर्तव्य है, और बिना किसी बदले की उम्मीद के सही स्थान, सही समय और योग्य व्यक्ति को दिया जाता है, उस दान को सात्त्विक माना जाता है।"}]},{"id":"17.21","chapterNumber":17,"verseNumber":21,"sanskrit":"यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः |\nदीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ||१७-२१||","transliteration":"yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ .\ndīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam ||17-21||","dayOrder":615,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The gift given in expectation of something in return, or with an eye toward reward, or given grudgingly — that is considered to be of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु जो दान बदले में कुछ पाने की उम्मीद से, या फल की इच्छा से, या दुखी मन से दिया जाता है, उसे राजस दान कहा जाता है।"}]},{"id":"17.22","chapterNumber":17,"verseNumber":22,"sanskrit":"अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते |\nअसत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ||१७-२२||","transliteration":"adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate .\nasatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam ||17-22||","dayOrder":616,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The gift given at the wrong place or time, to unworthy recipients, without respect, or with contempt — that is declared to be of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो दान अनुचित स्थान और समय पर, अयोग्य लोगों को, बिना सम्मान के या अपमानपूर्वक दिया जाता है, उसे तामस कहा गया है।"}]},{"id":"17.23","chapterNumber":17,"verseNumber":23,"sanskrit":"ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः |\nब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ||१७-२३||","transliteration":"OMtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ .\nbrāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā ||17-23||","dayOrder":617,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"\"Om Tat Sat\" — this threefold designation of Brahman is remembered as ancient. By it, in the beginning, the Brahmanas, the Vedas, and the sacrifices were established."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"'ॐ, तत्, सत्' — यह ब्रह्म का तीन प्रकार का नाम बताया गया है। सृष्टि के आरंभ में इसी से ब्राह्मणों, वेदों और यज्ञों की रचना हुई थी।"}]},{"id":"17.24","chapterNumber":17,"verseNumber":24,"sanskrit":"तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः |\nप्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ||१७-२४||","transliteration":"tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ .\npravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām ||17-24||","dayOrder":618,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Therefore, the acts of sacrifice, giving, and austerity as prescribed by scripture are always begun by those who know Brahman with the utterance of \"Om.\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इसलिए, ब्रह्म को जानने वाले लोग शास्त्रों में बताए गए यज्ञ, दान और तप के कार्यों को हमेशा 'ॐ' का उच्चारण करके ही आरंभ करते हैं।"}]},{"id":"17.25","chapterNumber":17,"verseNumber":25,"sanskrit":"तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः |\nदानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ||१७-२५||","transliteration":"tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ .\ndānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ ||17-25||","dayOrder":619,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Uttering \"Tat,\" those who seek liberation perform various acts of sacrifice, austerity, and giving — without aiming at any reward."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"\"तत्\" कहकर, मोक्ष चाहने वाले लोग फल की कोई इच्छा रखे बिना विभिन्न प्रकार के यज्ञ, तप और दान करते हैं।"}]},{"id":"17.26","chapterNumber":17,"verseNumber":26,"sanskrit":"सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते |\nप्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ||१७-२६||","transliteration":"sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate .\npraśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate ||17-26||","dayOrder":620,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The word \"Sat\" is used to express what is real and what is good. It is also used, O Arjuna, to describe any action that is truly worthy."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, 'सत्' शब्द का प्रयोग सत्य और अच्छाई को व्यक्त करने के लिए किया जाता है। इसी प्रकार, किसी भी श्रेष्ठ कर्म का वर्णन करने के लिए भी 'सत्' शब्द का उपयोग किया जाता है।"}]},{"id":"17.27","chapterNumber":17,"verseNumber":27,"sanskrit":"यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते |\nकर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ||१७-२७||","transliteration":"yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate .\nkarma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate ||17-27||","dayOrder":621,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Steadfastness in sacrifice, austerity, and giving is also called \"Sat.\" And any action performed for the sake of that ultimate reality is likewise called \"Sat.\""},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यज्ञ, तप और दान में दृढ़ता से स्थित रहना भी 'सत्' कहा जाता है। और उस परम सत्य के लिए किया गया कर्म भी 'सत्' ही कहलाता है।"}]},{"id":"17.28","chapterNumber":17,"verseNumber":28,"sanskrit":"अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् |\nअसदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ||१७-२८||","transliteration":"aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat .\nasadityucyate pārtha na ca tatprepya no iha ||17-28||","dayOrder":622,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/17_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever is offered in sacrifice, given as charity, practiced as austerity, or done as any action — without faith — it is called \"Asat,\" O Arjuna. It bears no fruit here or hereafter."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन! बिना श्रद्धा के किया गया यज्ञ, दिया गया दान, किया गया तप या कोई भी कर्म 'असत्' कहलाता है। उसका फल न तो इस लोक में मिलता है और न ही परलोक में।"}]},{"id":"18.1","chapterNumber":18,"verseNumber":1,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nसंन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् |\nत्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ||१८-१||","transliteration":"arjuna uvāca .\nsaṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum .\ntyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||18-1||","dayOrder":623,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_1.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: O mighty-armed one, O Krishna, I wish to understand separately the true nature of sannyasa and of tyaga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे महाबाहु कृष्ण! मैं संन्यास और त्याग के वास्तविक स्वरूप को अलग-अलग जानना चाहता हूँ।"}]},{"id":"18.2","chapterNumber":18,"verseNumber":2,"sanskrit":"श्रीभगवानुवाच |\nकाम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः |\nसर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ||१८-२||","transliteration":"śrībhagavānuvāca .\nkāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ .\nsarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||18-2||","dayOrder":624,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_2.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: The wise understand sannyasa as the giving up of desire-driven action. The discerning call tyaga the giving up of the fruits of all action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"श्री भगवान ने कहा: ज्ञानी लोग इच्छाओं से प्रेरित कर्मों को छोड़ देने को संन्यास मानते हैं, और समझदार लोग सभी कर्मों के फलों का त्याग करने को त्याग कहते हैं।"}]},{"id":"18.3","chapterNumber":18,"verseNumber":3,"sanskrit":"त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः |\nयज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ||१८-३||","transliteration":"tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ .\nyajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||18-3||","dayOrder":625,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_3.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Some thinkers say all action is flawed and should be given up. Others say that acts of sacrifice, giving, and austerity should not be given up."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"कुछ विद्वान कहते हैं कि कर्म दोषपूर्ण हैं, इसलिए उन्हें छोड़ देना चाहिए। जबकि अन्य कहते हैं कि यज्ञ, दान और तप के कर्म नहीं छोड़ने चाहिए।"}]},{"id":"18.4","chapterNumber":18,"verseNumber":4,"sanskrit":"निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम |\nत्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ||१८-४||","transliteration":"niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama .\ntyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ||18-4||","dayOrder":626,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_4.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hear My conclusion on the matter of tyaga, O best of the Bharatas. Tyaga, O best of men, has been declared to be of three kinds."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! त्याग के विषय में मेरा निश्चय सुनो। हे पुरुषश्रेष्ठ! त्याग तीन प्रकार का बताया गया है।"}]},{"id":"18.5","chapterNumber":18,"verseNumber":5,"sanskrit":"यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् |\nयज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ||१८-५||","transliteration":"yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat .\nyajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||18-5||","dayOrder":627,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_5.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Acts of sacrifice, giving, and austerity should not be given up — they must be performed. Indeed, sacrifice, giving, and austerity purify the wise."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यज्ञ, दान और तप के कर्म को त्यागना नहीं चाहिए, उन्हें अवश्य करना चाहिए। वास्तव में, यज्ञ, दान और तप बुद्धिमान लोगों को पवित्र करते हैं।"}]},{"id":"18.6","chapterNumber":18,"verseNumber":6,"sanskrit":"एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च |\nकर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ||१८-६||","transliteration":"etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca .\nkartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||18-6||","dayOrder":628,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_6.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But even these actions should be performed after giving up attachment and the desire for results, O Arjuna. This is My definite and highest conviction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन हे पार्थ, इन कर्मों को भी आसक्ति और फलों की इच्छा त्यागकर करना चाहिए। यह मेरा निश्चित और उत्तम मत है।"}]},{"id":"18.7","chapterNumber":18,"verseNumber":7,"sanskrit":"नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते |\nमोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ||१८-७||","transliteration":"niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate .\nmohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||18-7||","dayOrder":629,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_7.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Giving up an obligatory duty is not right. Abandoning it out of delusion is declared to be tyaga of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपने नियत कर्म का संन्यास करना उचित नहीं है। मोह के कारण उसका त्याग करना तामस कहा गया है।"}]},{"id":"18.8","chapterNumber":18,"verseNumber":8,"sanskrit":"दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् |\nस कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ||१८-८||","transliteration":"duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet .\nsa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||18-8||","dayOrder":630,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_8.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person who abandons an action simply because it is painful, out of fear of bodily discomfort — such a person performs tyaga of rajas and gains none of the true benefit of tyaga."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो व्यक्ति शारीरिक कष्ट के डर से किसी कर्म को केवल दुःख मानकर छोड़ देता है, वह राजस त्याग करता है और उसे उस त्याग का कोई फल नहीं मिलता।"}]},{"id":"18.9","chapterNumber":18,"verseNumber":9,"sanskrit":"कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन |\nसङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ||१८-९||","transliteration":"kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate.arjuna .\nsaṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||18-9||","dayOrder":631,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_9.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"When an obligatory action is performed simply because it ought to be done — after giving up attachment and desire for reward — that tyaga is considered to be of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन, जब कोई नियत कर्म केवल अपना कर्तव्य समझकर, आसक्ति और फल की इच्छा को छोड़कर किया जाता है, तो उस त्याग को सात्त्विक माना जाता है।"}]},{"id":"18.10","chapterNumber":18,"verseNumber":10,"sanskrit":"न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते |\nत्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ||१८-१०||","transliteration":"na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate .\ntyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||18-10||","dayOrder":632,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_10.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person of true tyaga — filled with sattva, wise, with all doubts cut away — neither hates disagreeable action nor clings to agreeable action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सत्त्व से युक्त, बुद्धिमान और सभी संशयों से मुक्त त्यागी, न तो अप्रिय कर्म से द्वेष करता है और न ही सुखद कर्म में आसक्त होता है।"}]},{"id":"18.11","chapterNumber":18,"verseNumber":11,"sanskrit":"न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः |\nयस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ||१८-११||","transliteration":"na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ .\nyastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||18-11||","dayOrder":633,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_11.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"It is not possible for an embodied being to give up action entirely. Therefore, the one who gives up the fruits of action is truly called a tyagi."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"किसी भी शरीरधारी के लिए कर्मों को पूरी तरह से छोड़ना संभव नहीं है। इसलिए, जो कर्म के फलों का त्याग करता है, उसे ही सच्चा त्यागी कहा जाता है।"}]},{"id":"18.12","chapterNumber":18,"verseNumber":12,"sanskrit":"अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् |\nभवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ||१८-१२||","transliteration":"aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam .\nbhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||18-12||","dayOrder":634,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_12.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The threefold fruits of action — undesired, desired, and mixed — accrue after death to those who do not practice tyaga. But for those who practice sannyasa, there are none."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो लोग त्याग नहीं करते, उन्हें मृत्यु के बाद कर्म के तीन प्रकार के फल—बुरे, अच्छे और मिले-जुले—मिलते हैं। लेकिन संन्यासियों को कभी कोई फल नहीं मिलता।"}]},{"id":"18.13","chapterNumber":18,"verseNumber":13,"sanskrit":"पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे |\nसाङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ||१८-१३||","transliteration":"pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me .\nsāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||18-13||","dayOrder":635,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_13.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Learn from Me, O mighty-armed Arjuna, the five causes that the Sankhya system declares are required for the completion of any action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे महाबाहु, किसी भी कर्म के पूरा होने के लिए सांख्य सिद्धांत में जो पाँच कारण बताए गए हैं, उन्हें तुम मुझसे जानो।"}]},{"id":"18.14","chapterNumber":18,"verseNumber":14,"sanskrit":"अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |\nविविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ||१८-१४||","transliteration":"adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham .\nvividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||18-14||","dayOrder":636,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_14.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The body, the individual self as doer, the various sense organs, the many different movements and functions, and — the fifth — destiny or the divine order."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"शरीर, कर्ता, विभिन्न प्रकार की इंद्रियाँ, अनेक प्रकार की अलग-अलग चेष्टाएँ, और पाँचवाँ कारण दैव (भाग्य या ईश्वरीय व्यवस्था) है।"}]},{"id":"18.15","chapterNumber":18,"verseNumber":15,"sanskrit":"शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः |\nन्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ||१८-१५||","transliteration":"śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ .\nnyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||18-15||","dayOrder":637,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_15.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whatever action a person undertakes with body, speech, or mind — whether right or wrong — these five are its causes."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मनुष्य शरीर, वाणी या मन से जो भी कर्म करता है - चाहे वह सही हो या गलत - उसके ये पाँच ही कारण होते हैं।"}]},{"id":"18.16","chapterNumber":18,"verseNumber":16,"sanskrit":"तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः |\nपश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ||१८-१६||","transliteration":"tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ .\npaśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||18-16||","dayOrder":638,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_16.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Such being the case, a person who — due to an untrained mind — sees only the isolated self as the sole agent does not see clearly. This is the view of one with perverted understanding."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ऐसा होने पर भी, जो व्यक्ति अपनी अविकसित बुद्धि के कारण केवल आत्मा को ही कर्ता मानता है, वह मूर्ख सच को नहीं देख पाता।"}]},{"id":"18.17","chapterNumber":18,"verseNumber":17,"sanskrit":"यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते |\nहत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ||१८-१७||","transliteration":"yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate .\nhatvā.api sa imā.Nllokānna hanti na nibadhyate ||18-17||","dayOrder":639,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_17.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"A person who has no sense of ego and whose buddhi is untainted — even if this person slays all these people, that person neither slays nor is bound by the act."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस व्यक्ति में अहंकार का भाव नहीं है और जिसकी बुद्धि लिप्त नहीं होती, वह इन सभी लोगों को मारने पर भी न तो मारता है और न ही बंधता है।"}]},{"id":"18.18","chapterNumber":18,"verseNumber":18,"sanskrit":"ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना |\nकरणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ||१८-१८||","transliteration":"jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā .\nkaraṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ ||18-18||","dayOrder":640,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_18.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Knowledge, the object of knowledge, and the knower are the threefold impulse to action. The sense organ, the action, and the agent are the threefold basis of action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ज्ञान, जानने योग्य विषय और ज्ञाता—ये तीन कर्म की प्रेरणा हैं। साधन, कर्म और कर्ता—ये तीन कर्म के आधार हैं।"}]},{"id":"18.19","chapterNumber":18,"verseNumber":19,"sanskrit":"ज्ञानं कर्म च कर्ताच त्रिधैव गुणभेदतः |\nप्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ||१८-१९||","transliteration":"jñānaṃ karma ca kartāca tridhaiva guṇabhedataḥ .\nprocyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||18-19||","dayOrder":641,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_19.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"In the science of the gunas, knowledge, action, and the agent are each declared to be of three kinds — divided by the quality of the guna. Hear these distinctions as well."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"गुणों के शास्त्र में ज्ञान, कर्म और कर्ता, गुणों के भेद से तीन प्रकार के बताए गए हैं। तुम उन्हें भी ठीक से सुनो।"}]},{"id":"18.20","chapterNumber":18,"verseNumber":20,"sanskrit":"सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते |\nअविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ||१८-२०||","transliteration":"sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate .\navibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||18-20||","dayOrder":642,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_20.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The knowledge by which one sees a single imperishable reality in all beings — undivided within the divided — know that knowledge to be of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिस ज्ञान के द्वारा मनुष्य सभी अलग-अलग प्राणियों में एक ही अविनाशी और अखण्ड तत्त्व को देखता है, उस ज्ञान को तुम सात्त्विक जानो।"}]},{"id":"18.21","chapterNumber":18,"verseNumber":21,"sanskrit":"पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् |\nवेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ||१८-२१||","transliteration":"pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān .\nvetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||18-21||","dayOrder":643,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_21.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The knowledge that perceives all beings as separate and distinct — of many different kinds — know that knowledge to be of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परन्तु जो ज्ञान सभी प्राणियों को एक-दूसरे से अलग और भिन्न-भिन्न प्रकार का देखता है, उस ज्ञान को तुम राजस समझो।"}]},{"id":"18.22","chapterNumber":18,"verseNumber":22,"sanskrit":"यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् |\nअतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ||१८-२२||","transliteration":"yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam .\natattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||18-22||","dayOrder":644,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_22.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But that knowledge which is attached to a single outcome as if it were everything — without reason, without grasping reality, and trivial — that is declared to be of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन वह ज्ञान जो किसी एक ही कार्य में ऐसे आसक्त रहता है मानो वही सब कुछ हो, जो बिना किसी तर्क के है, वास्तविकता की समझ से रहित है, और तुच्छ है, उसे तमस् कहा गया है।"}]},{"id":"18.23","chapterNumber":18,"verseNumber":23,"sanskrit":"नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् |\nअफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ||१८-२३||","transliteration":"niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam .\naphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||18-23||","dayOrder":645,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_23.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Action that is prescribed, free from attachment, performed without craving or aversion, by one who seeks no reward — that action is called of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो नियत कर्म बिना किसी आसक्ति के, राग-द्वेष से मुक्त होकर और फल की इच्छा के बिना किया जाता है, वह सात्त्विक कर्म कहलाता है।"}]},{"id":"18.24","chapterNumber":18,"verseNumber":24,"sanskrit":"यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः |\nक्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ||१८-२४||","transliteration":"yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ .\nkriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||18-24||","dayOrder":646,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_24.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Action performed by one who craves reward, or who acts with ego and great exertion — that is declared to be of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"लेकिन जो कर्म फल की इच्छा से या अहंकार के साथ बहुत अधिक परिश्रम से किया जाता है, उसे रजस् कहा गया है।"}]},{"id":"18.25","chapterNumber":18,"verseNumber":25,"sanskrit":"अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् |\nमोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ||१८-२५||","transliteration":"anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam .\nmohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||18-25||","dayOrder":647,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_25.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Action that is undertaken out of delusion, with no consideration for consequences, loss, harm to others, or one's own capacity — that is called of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कर्म परिणाम, हानि, हिंसा और अपनी क्षमता का विचार किए बिना, मोह के कारण शुरू किया जाता है, उसे तामस कहा जाता है।"}]},{"id":"18.26","chapterNumber":18,"verseNumber":26,"sanskrit":"मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः |\nसिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ||१८-२६||","transliteration":"muktasaṅgo.anahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ .\nsiddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||18-26||","dayOrder":648,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_26.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"An agent who is free from attachment, who makes no claim of personal authorship, who is filled with fortitude and energy, and who remains unchanged in success or failure — that agent is called of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कर्ता आसक्ति से मुक्त है, अहंकार से रहित है, धैर्य और उत्साह से युक्त है, तथा सफलता और असफलता में एक समान रहता है, उसे सात्त्विक कहा जाता है।"}]},{"id":"18.27","chapterNumber":18,"verseNumber":27,"sanskrit":"रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः |\nहर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ||१८-२७||","transliteration":"rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako.aśuciḥ .\nharṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||18-27||","dayOrder":649,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_27.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Passionate, craving the fruits of action, greedy, inclined toward violence, impure, and moved by joy and sorrow — such an agent is called of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कर्ता आसक्त है, कर्म के फल की इच्छा रखने वाला है, लालची है, हिंसक स्वभाव का है, अपवित्र है, और हर्ष तथा शोक से प्रभावित होता है, उसे राजस कहा जाता है।"}]},{"id":"18.28","chapterNumber":18,"verseNumber":28,"sanskrit":"अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः |\nविषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ||१८-२८||","transliteration":"ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko.alasaḥ .\nviṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||18-28||","dayOrder":650,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_28.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Undisciplined, crude, stubborn, deceitful, spiteful, lazy, despondent, and always putting things off — such an agent is called of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अनुशासनहीन, असभ्य, जिद्दी, धोखेबाज़, द्वेषी, आलसी, निराश रहने वाला और हमेशा काम टालने वाला — ऐसे कर्ता को तामस कहा जाता है।"}]},{"id":"18.29","chapterNumber":18,"verseNumber":29,"sanskrit":"बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु |\nप्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ||१८-२९||","transliteration":"buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu .\nprocyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||18-29||","dayOrder":651,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_29.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Now hear the threefold division of intellect and resolve, as I declare them fully and distinctly according to the gunas, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे धनंजय, अब तुम गुण के अनुसार बुद्धि और संकल्प के तीन प्रकार के भेदों को सुनो, जिन्हें मैं विस्तार से और स्पष्ट रूप से बता रहा हूँ।"}]},{"id":"18.30","chapterNumber":18,"verseNumber":30,"sanskrit":"प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये |\nबन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ||१८-३०||","transliteration":"pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye .\nbandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||18-30||","dayOrder":652,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_30.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The intellect that knows the path of action and the path of renunciation, what ought to be done and what ought not, fear and fearlessness, bondage and liberation — that intellect is of sattva, O Arjuna."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जो बुद्धि प्रवृत्ति और निवृत्ति, क्या करना चाहिए और क्या नहीं, भय और निडरता, तथा बंधन और मोक्ष को जानती है, वह बुद्धि सात्त्विक है।"}]},{"id":"18.31","chapterNumber":18,"verseNumber":31,"sanskrit":"यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च |\nअयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ||१८-३१||","transliteration":"yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca .\nayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī ||18-31||","dayOrder":653,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_31.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The intellect by which one wrongly understands dharma and adharma, and what ought to be done and what ought not — that intellect, O Arjuna, is of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जिस बुद्धि से मनुष्य धर्म और अधर्म को, तथा क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए, इसे सही ढंग से नहीं समझ पाता, वह बुद्धि राजसी है।"}]},{"id":"18.32","chapterNumber":18,"verseNumber":32,"sanskrit":"अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता |\nसर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ||१८-३२||","transliteration":"adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā .\nsarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī ||18-32||","dayOrder":654,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_32.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The intellect that, shrouded in tamas, takes adharma to be dharma and sees all things in a perverted way — that intellect, O Arjuna, is of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, तमस् से घिरी हुई जो बुद्धि अधर्म को धर्म मानती है और हर बात को विपरीत समझती है, वह बुद्धि तामसी है।"}]},{"id":"18.33","chapterNumber":18,"verseNumber":33,"sanskrit":"धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः |\nयोगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ||१८-३३||","transliteration":"dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ .\nyogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī ||18-33||","dayOrder":655,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_33.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The unwavering resolve by which, through yoga, one holds steady the activities of the mind, the life-force, and the senses — that resolve, O Arjuna, is of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, जिस अटूट संकल्प से मनुष्य योग के द्वारा मन, प्राण और इंद्रियों की क्रियाओं को स्थिर रखता है, वह संकल्प सात्त्विक है।"}]},{"id":"18.34","chapterNumber":18,"verseNumber":34,"sanskrit":"यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन |\nप्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ||१८-३४||","transliteration":"yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate.arjuna .\nprasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī ||18-34||","dayOrder":656,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_34.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"But the resolve by which, out of attachment and desire for results, one holds fast to dharma, worldly pleasure, and wealth — that resolve, O Arjuna, is of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"परंतु हे अर्जुन, जिस संकल्प के द्वारा मनुष्य आसक्ति और फल की इच्छा से धर्म, सुख और धन को धारण करता है, वह संकल्प रजस् गुण वाला है।"}]},{"id":"18.35","chapterNumber":18,"verseNumber":35,"sanskrit":"यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च |\nन विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ||१८-३५||","transliteration":"yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca .\nna vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī ||18-35||","dayOrder":657,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_35.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The resolve by which a dull-witted person does not let go of sleep, fear, grief, despair, and arrogance — that resolve, O Arjuna, is of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ, जिस संकल्प के कारण मूर्ख व्यक्ति नींद, भय, शोक, निराशा और अहंकार को नहीं छोड़ता, वह संकल्प तामसी है।"}]},{"id":"18.36","chapterNumber":18,"verseNumber":36,"sanskrit":"सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ |\nअभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ||१८-३६||","transliteration":"sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha .\nabhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati ||18-36||","dayOrder":658,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_36.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Now hear from Me the threefold pleasure, O best of the Bharatas — that in which one rejoices through practice and comes to the end of suffering."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भरतश्रेष्ठ! अब मुझसे तीन प्रकार के सुखों के बारे में सुनो, जिसमें अभ्यास के द्वारा मनुष्य आनंद पाता है और दुखों के अंत तक पहुँच जाता है।"}]},{"id":"18.37","chapterNumber":18,"verseNumber":37,"sanskrit":"यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् |\nतत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ||१८-३७||","transliteration":"yattadagre viṣamiva pariṇāme.amṛtopamam .\ntatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam ||18-37||","dayOrder":659,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_37.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That which seems like poison at first but in the end is like nectar — that happiness, born of the clarity of one's own mind through Self-knowledge, is declared to be of sattva."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो सुख शुरुआत में विष के समान लगता है लेकिन अंत में अमृत के समान होता है, आत्मा में स्थित बुद्धि की निर्मलता से उत्पन्न उस सुख को सात्त्विक कहा गया है।"}]},{"id":"18.38","chapterNumber":18,"verseNumber":38,"sanskrit":"विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् |\nपरिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ||१८-३८||","transliteration":"viṣayendriyasaṃyogādyattadagre.amṛtopamam .\npariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam ||18-38||","dayOrder":660,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_38.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That happiness which arises from the contact of the senses with their objects — which seems like nectar at first but in the end becomes like poison — is declared to be of rajas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इंद्रियों और उनके विषयों के संपर्क से मिलने वाला जो सुख शुरुआत में अमृत जैसा लगता है, लेकिन अंत में विष के समान हो जाता है, उस सुख को राजस कहा गया है।"}]},{"id":"18.39","chapterNumber":18,"verseNumber":39,"sanskrit":"यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः |\nनिद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ||१८-३९||","transliteration":"yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ .\nnidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam ||18-39||","dayOrder":661,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_39.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"That happiness which deludes the self at the outset and also in the consequence — arising from sleep, laziness, and heedlessness — that is declared to be of tamas."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो सुख शुरुआत और परिणाम दोनों में आत्मा को भ्रम में डालता है, और जो नींद, आलस्य तथा लापरवाही से उत्पन्न होता है, उसे तामस कहा गया है।"}]},{"id":"18.40","chapterNumber":18,"verseNumber":40,"sanskrit":"न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः |\nसत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ||१८-४०||","transliteration":"na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ .\nsattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ ||18-40||","dayOrder":662,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_40.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is no being on earth, or in heaven among the gods, that is free from the three gunas born of prakriti."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"पृथ्वी पर या स्वर्ग में देवताओं के बीच ऐसा कोई भी प्राणी नहीं है, जो प्रकृति से उत्पन्न इन तीन गुणों से मुक्त हो।"}]},{"id":"18.41","chapterNumber":18,"verseNumber":41,"sanskrit":"ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप |\nकर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ||१८-४१||","transliteration":"brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parantapa .\nkarmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ ||18-41||","dayOrder":663,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_41.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The duties of Brahmanas, Kshatriyas, Vaishyas, and Shudras, O Arjuna, have been divided according to the gunas arising from their own nature."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन! ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों के कर्म उनके स्वभाव से उत्पन्न गुणों के अनुसार बांटे गए हैं।"}]},{"id":"18.42","chapterNumber":18,"verseNumber":42,"sanskrit":"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |\nज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ||१८-४२||","transliteration":"śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca .\njñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam ||18-42||","dayOrder":664,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_42.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Serenity, self-restraint, austerity, purity, forgiveness, and uprightness; knowledge, realized wisdom, and faith in a higher truth — these are the natural duties of a Brahmana."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मन की शांति, आत्म-संयम, तप, पवित्रता, क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान और आस्तिकता — ये ब्राह्मण के स्वभाव से उत्पन्न कर्म हैं।"}]},{"id":"18.43","chapterNumber":18,"verseNumber":43,"sanskrit":"शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् |\nदानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ||१८-४३||","transliteration":"śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam .\ndānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam ||18-43||","dayOrder":665,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_43.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Valor, radiance, resolve, skill, never fleeing in battle, generosity, and the spirit of command — these are the natural duties of a Kshatriya."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"शूरवीरता, तेज, धैर्य, कुशलता, युद्ध में पीछे न हटना, दान देना और नेतृत्व का भाव—ये क्षत्रिय के स्वाभाविक कर्म हैं।"}]},{"id":"18.44","chapterNumber":18,"verseNumber":44,"sanskrit":"कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् |\nपरिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ||१८-४४||","transliteration":"kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam .\nparicaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam ||18-44||","dayOrder":666,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_44.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Farming, tending cattle, and trade are the natural duties of a Vaishya. Service is the natural duty of a Shudra."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"खेती, गोपालन और व्यापार वैश्य के स्वाभाविक कर्म हैं, और सेवा करना शूद्र का स्वाभाविक कर्म है।"}]},{"id":"18.45","chapterNumber":18,"verseNumber":45,"sanskrit":"स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः |\nस्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ||१८-४५||","transliteration":"sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ .\nsvakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu ||18-45||","dayOrder":667,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_45.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Each person, devoted to their own duty, attains perfection. Hear how one who is absorbed in their own duty finds that perfection."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपने-अपने कर्म में समर्पित मनुष्य सिद्धि प्राप्त कर लेता है। अपने कर्म में लगा हुआ व्यक्ति जिस प्रकार सिद्धि पाता है, उसे तुम सुनो।"}]},{"id":"18.46","chapterNumber":18,"verseNumber":46,"sanskrit":"यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् |\nस्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ||१८-४६||","transliteration":"yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam .\nsvakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ ||18-46||","dayOrder":668,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_46.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"By worshipping through his own duty the One from whom all beings have come forth, by whom all this is pervaded — a person attains perfection."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिससे सभी प्राणियों की उत्पत्ति हुई है और जिससे यह संपूर्ण जगत व्याप्त है, अपने कर्म द्वारा उसकी पूजा करके मनुष्य सिद्धि प्राप्त करता है।"}]},{"id":"18.47","chapterNumber":18,"verseNumber":47,"sanskrit":"श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |\nस्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ||१८-४७||","transliteration":"śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .\nsvabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||18-47||","dayOrder":669,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_47.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Better is one's own duty, even if imperfectly performed, than the duty of another done well. One who performs the duty ordained by their own nature incurs no fault."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अच्छी तरह से किए गए दूसरों के धर्म की अपेक्षा अपना धर्म श्रेष्ठ है, भले ही वह अपूर्ण हो। अपने स्वभाव द्वारा निर्धारित कर्म करने से मनुष्य को कोई पाप नहीं लगता।"}]},{"id":"18.48","chapterNumber":18,"verseNumber":48,"sanskrit":"सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् |\nसर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ||१८-४८||","transliteration":"sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet .\nsarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ ||18-48||","dayOrder":670,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_48.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One should not abandon the duty one is born to, even if it carries flaws, O Arjuna. All undertakings are veiled by some fault, as fire is veiled by smoke."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, अपने स्वाभाविक कर्म को दोषपूर्ण होने पर भी नहीं छोड़ना चाहिए। क्योंकि सभी कार्य किसी न किसी दोष से वैसे ही ढके रहते हैं, जैसे आग धुएं से ढकी होती है।"}]},{"id":"18.49","chapterNumber":18,"verseNumber":49,"sanskrit":"असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः |\nनैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ||१८-४९||","transliteration":"asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ .\nnaiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati ||18-49||","dayOrder":671,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_49.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"One whose intellect is unattached everywhere, who has mastered the self, from whom desire has fled — through sannyasa that person attains the supreme perfection of freedom from action."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जिसकी बुद्धि कहीं भी आसक्त नहीं है, जिसने स्वयं पर विजय प्राप्त कर ली है और जिसकी सभी इच्छाएं समाप्त हो गई हैं, वह व्यक्ति संन्यास के द्वारा कर्म से मुक्त होने की परम सिद्धि प्राप्त करता है।"}]},{"id":"18.50","chapterNumber":18,"verseNumber":50,"sanskrit":"सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे |\nसमासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ||१८-५०||","transliteration":"siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me .\nsamāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā ||18-50||","dayOrder":672,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_50.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Learn from Me briefly, O Arjuna, how one who has attained perfection reaches Brahman — that highest state of knowledge."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, सिद्धि प्राप्त करने के बाद मनुष्य जिस प्रकार ब्रह्म को प्राप्त करता है—जो ज्ञान की सर्वोच्च स्थिति है—उसे तुम मुझसे संक्षेप में जानो।"}]},{"id":"18.51","chapterNumber":18,"verseNumber":51,"sanskrit":"बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च |\nशब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ||१८-५१||","transliteration":"buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca .\nśabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||18-51||","dayOrder":673,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_51.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Endowed with a pure intellect, controlling the self with resolve, having abandoned sound and the other sense-objects, having set aside attraction and aversion —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"शुद्ध बुद्धि से युक्त होकर, दृढ़ता से आत्मा को वश में करके, शब्द आदि विषयों का त्याग करके और राग-द्वेष को दूर करके—"}]},{"id":"18.52","chapterNumber":18,"verseNumber":52,"sanskrit":"विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः |\nध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ||१८-५२||","transliteration":"viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ .\ndhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ||18-52||","dayOrder":674,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_52.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Dwelling in solitude, eating lightly, with speech, body, and mind restrained, always devoted to meditation, taking refuge in dispassion —"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो एकांत में रहता है, कम भोजन करता है, जिसने अपनी वाणी, शरीर और मन को वश में कर लिया है, जो निरंतर ध्यान योग में लगा रहता है और जिसने वैराग्य का आश्रय लिया है।"}]},{"id":"18.53","chapterNumber":18,"verseNumber":53,"sanskrit":"अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् |\nविमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ||१८-५३||","transliteration":"ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham .\nvimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate ||18-53||","dayOrder":675,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_53.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having released ego, force, arrogance, desire, anger, and grasping — free of the sense of 'mine' and peaceful — such a person is fit to become Brahman."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अहंकार, बल, घमंड, कामना, क्रोध और परिग्रह को त्यागकर, 'मेरा' के भाव से मुक्त और शांत रहने वाला व्यक्ति ब्रह्म होने के योग्य हो जाता है।"}]},{"id":"18.54","chapterNumber":18,"verseNumber":54,"sanskrit":"ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति |\nसमः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ||१८-५४||","transliteration":"brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati .\nsamaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām ||18-54||","dayOrder":676,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_54.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Having become Brahman, serene in the Self, neither grieving nor desiring, the same toward all beings — such a person attains supreme devotion to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"ब्रह्म को प्राप्त, प्रसन्न आत्मा वाला व्यक्ति न शोक करता है और न कोई कामना करता है। सभी प्राणियों के प्रति समान भाव रखने वाला वह मेरी परम भक्ति को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"18.55","chapterNumber":18,"verseNumber":55,"sanskrit":"भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः |\nततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ||१८-५५||","transliteration":"bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ .\ntato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram ||18-55||","dayOrder":677,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_55.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Through devotion, one comes to know Me in truth — who I am and what I am. And having known Me in truth, one then enters into Me directly."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"भक्ति के द्वारा वह मुझे तत्त्व से जान लेता है कि मैं वास्तव में कौन हूँ और क्या हूँ। फिर मुझे तत्त्व से जानने के बाद, वह सीधा मुझमें प्रवेश कर जाता है।"}]},{"id":"18.56","chapterNumber":18,"verseNumber":56,"sanskrit":"सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः |\nमत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ||१८-५६||","transliteration":"sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ .\nmatprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam ||18-56||","dayOrder":678,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_56.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Even while always performing all actions, one who takes refuge in Me — by My grace attains the eternal, imperishable state."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मेरी शरण लेकर सदा सभी कर्म करते हुए भी, वह मेरी कृपा से शाश्वत और अविनाशी पद को प्राप्त करता है।"}]},{"id":"18.57","chapterNumber":18,"verseNumber":57,"sanskrit":"चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः |\nबुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ||१८-५७||","transliteration":"cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ .\nbuddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava ||18-57||","dayOrder":679,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_57.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Mentally surrendering all actions to Me, intent on Me as your highest goal, taking refuge in buddhi yoga — keep your mind fixed on Me always."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मन से सभी कर्मों को मुझे सौंपकर, मुझे ही अपना परम लक्ष्य मानकर, बुद्धियोग का आश्रय लेकर हमेशा अपना मन मुझमें ही लगाए रखो।"}]},{"id":"18.58","chapterNumber":18,"verseNumber":58,"sanskrit":"मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि |\nअथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ||१८-५८||","transliteration":"maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi .\natha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi ||18-58||","dayOrder":680,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_58.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"With your mind fixed on Me, you shall by My grace cross over all difficulties. But if, out of ego, you will not listen, you shall perish."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मुझमें अपना मन लगाकर, तुम मेरी कृपा से सभी कठिनाइयों को पार कर लोगे। लेकिन यदि अहंकार के कारण तुम मेरी बात नहीं सुनोगे, तो नष्ट हो जाओगे।"}]},{"id":"18.59","chapterNumber":18,"verseNumber":59,"sanskrit":"यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे |\nमिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ||१८-५९||","transliteration":"yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase .\nmithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati ||18-59||","dayOrder":681,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_59.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"If out of ego you think, \"I will not fight\" — this resolve of yours is in vain. Your own nature will compel you."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"यदि अहंकार के कारण तुम सोचते हो कि 'मैं युद्ध नहीं करूँगा', तो तुम्हारा यह निश्चय व्यर्थ है। तुम्हारी प्रकृति तुम्हें विवश कर देगी।"}]},{"id":"18.60","chapterNumber":18,"verseNumber":60,"sanskrit":"स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा |\nकर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ||१८-६०||","transliteration":"svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā .\nkartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśopi tat ||18-60||","dayOrder":682,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_60.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Bound by your own karma, born of your own nature, O Arjuna — what you do not wish to do out of delusion, you shall do helplessly, against your will."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे कुंतीपुत्र, तुम अपने स्वभाव से उत्पन्न कर्म से बंधे हुए हो। मोह के कारण तुम जो नहीं करना चाहते, उसे भी तुम विवश होकर करोगे।"}]},{"id":"18.61","chapterNumber":18,"verseNumber":61,"sanskrit":"ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति |\nभ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ||१८-६१||","transliteration":"īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe.arjuna tiṣṭhati .\nbhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ||18-61||","dayOrder":683,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_61.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord dwells in the hearts of all beings, O Arjuna, causing all beings to revolve by His power of maya, as if mounted on a machine."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे अर्जुन, ईश्वर सभी प्राणियों के हृदय में स्थित हैं और अपनी माया से सभी प्राणियों को इस प्रकार घुमाते हैं मानो वे किसी यंत्र पर सवार हों।"}]},{"id":"18.62","chapterNumber":18,"verseNumber":62,"sanskrit":"तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत |\nतत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ||१८-६२||","transliteration":"tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata .\ntatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ||18-62||","dayOrder":684,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_62.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Take refuge in Him alone with all your being, O Arjuna. By His grace you shall attain supreme peace and the eternal abode."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे भारत! तुम पूरी तरह से केवल उसी की शरण में जाओ। उसकी कृपा से तुम्हें परम शांति और शाश्वत धाम प्राप्त होगा।"}]},{"id":"18.63","chapterNumber":18,"verseNumber":63,"sanskrit":"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया |\nविमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ||१८-६३||","transliteration":"iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā .\nvimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ||18-63||","dayOrder":685,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_63.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Thus has this knowledge, more secret than all secrets, been declared to you by Me. Reflect on it fully, then do as you wish."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"इस प्रकार मैंने तुम्हें यह ज्ञान बता दिया है, जो सभी रहस्यों से भी अधिक गोपनीय है। इस पर पूरी तरह से विचार करो, और फिर जैसा तुम चाहो, वैसा करो।"}]},{"id":"18.64","chapterNumber":18,"verseNumber":64,"sanskrit":"सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः |\nइष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ||१८-६४||","transliteration":"sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .\niṣṭo.asi me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ||18-64||","dayOrder":686,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_64.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Hear from Me once more the most secret of all truths. Because you are deeply dear to Me, I will tell you what is for your good."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सब रहस्यों में सबसे गोपनीय मेरे परम वचन को एक बार फिर सुनो। तुम मुझे अत्यंत प्रिय हो, इसलिए मैं तुम्हारे हित की बात कहूँगा।"}]},{"id":"18.65","chapterNumber":18,"verseNumber":65,"sanskrit":"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |\nमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ||१८-६५||","transliteration":"manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .\nmāmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo.asi me ||18-65||","dayOrder":687,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_65.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Be of mind fixed on Me, be devoted to Me, worship Me, bow down to Me — you shall come to Me alone. I promise you truly, for you are dear to Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अपना मन मुझमें लगाओ, मेरे भक्त बनो, मेरी पूजा करो और मुझे नमस्कार करो। तुम मुझे ही प्राप्त करोगे, यह मैं तुमसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ क्योंकि तुम मेरे प्रिय हो।"}]},{"id":"18.66","chapterNumber":18,"verseNumber":66,"sanskrit":"सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |\nअहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ||१८-६६||","transliteration":"sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja .\nahaṃ tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣyayiṣyāmi mā śucaḥ ||18-66||","dayOrder":688,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_66.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Relinquishing all dharmas, take refuge in Me alone. I shall free you from all sins. Do not grieve."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"सभी धर्मों को छोड़कर केवल मेरी शरण में आओ। मैं तुम्हें सभी पापों से मुक्त कर दूँगा, शोक मत करो।"}]},{"id":"18.67","chapterNumber":18,"verseNumber":67,"sanskrit":"इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन |\nन चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ||१८-६७||","transliteration":"idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana .\nna cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo.abhyasūyati ||18-67||","dayOrder":689,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_67.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"This is never to be spoken to one who lacks austerity, or who has no devotion, or who has no desire to serve and hear, or who finds fault with Me."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"तुम्हें यह ज्ञान उसे कभी नहीं बताना चाहिए जो तपस्या नहीं करता, जिसमें भक्ति नहीं है, जो सुनने का इच्छुक नहीं है, या जो मुझमें दोष निकालता है।"}]},{"id":"18.68","chapterNumber":18,"verseNumber":68,"sanskrit":"य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति |\nभक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ||१८-६८||","transliteration":"ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati .\nbhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ||18-68||","dayOrder":690,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_68.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Whoever shall teach this supreme secret among My devotees, offering Me the highest devotion — that person shall surely come to Me. There is no doubt."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो कोई इस परम रहस्य को मेरे भक्तों को बताएगा, वह मुझमें सर्वोच्च भक्ति रखते हुए निश्चित रूप से मुझे ही प्राप्त होगा। इसमें कोई संदेह नहीं है।"}]},{"id":"18.69","chapterNumber":18,"verseNumber":69,"sanskrit":"न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः |\nभविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ||१८-६९||","transliteration":"na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ .\nbhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ||18-69||","dayOrder":691,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_69.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"There is no one among all human beings who does dearer service to Me than that person, nor shall there ever be another more dear to Me on earth."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"मनुष्यों में उससे बढ़कर मेरा प्रिय कार्य करने वाला कोई नहीं है, और न ही इस धरती पर मुझे उससे अधिक प्रिय कोई दूसरा होगा।"}]},{"id":"18.70","chapterNumber":18,"verseNumber":70,"sanskrit":"अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः |\nज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ||१८-७०||","transliteration":"adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ .\njñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ||18-70||","dayOrder":692,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_70.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And whoever shall study this sacred dialogue between us — by that person I shall be worshipped through the sacrifice of knowledge. This is My conviction."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"और जो कोई हम दोनों के इस धर्म से युक्त संवाद का अध्ययन करेगा, उसके द्वारा ज्ञान-यज्ञ से मेरी पूजा होगी, ऐसा मेरा मानना है।"}]},{"id":"18.71","chapterNumber":18,"verseNumber":71,"sanskrit":"श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः |\nसोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ||१८-७१||","transliteration":"śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ .\nso.api muktaḥ śubhā.Nllokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām ||18-71||","dayOrder":693,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_71.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And the person who hears this with faith and without spite — even that person, freed from sin, shall attain the blessed worlds of those who perform righteous deeds."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जो मनुष्य श्रद्धा के साथ और बिना किसी द्वेष के इसे सुनता भी है, वह भी पापों से मुक्त होकर पुण्य कर्म करने वालों के शुभ लोकों को प्राप्त करेगा।"}]},{"id":"18.72","chapterNumber":18,"verseNumber":72,"sanskrit":"कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा |\nकच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ||१८-७२||","transliteration":"kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā .\nkaccidajñānasammohaḥ pranaṣṭaste dhanañjaya ||18-72||","dayOrder":694,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_72.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"The Lord said: Has this been heard by you, O Arjuna, with one-pointed mind? Has the delusion born of your ignorance been destroyed, O Dhananjaya?"},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे पार्थ! क्या तुमने इसे एकाग्र मन से सुना है? हे धनंजय! क्या तुम्हारा अज्ञान से उत्पन्न मोह नष्ट हो गया है?"}]},{"id":"18.73","chapterNumber":18,"verseNumber":73,"sanskrit":"अर्जुन उवाच |\nनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत |\nस्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ||१८-७३||","transliteration":"arjuna uvāca .\nnaṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta .\nsthito.asmi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava ||18-73||","dayOrder":695,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_73.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Arjuna said: My delusion is destroyed and I have regained my understanding through Your grace, O Krishna. I stand here freed of doubt. I shall do Your word."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"अर्जुन ने कहा: हे अच्युत! आपकी कृपा से मेरा मोह नष्ट हो गया है और मेरी स्मृति लौट आई है। अब मेरे सारे संदेह दूर हो गए हैं और मैं आपके वचनों का पालन करूँगा।"}]},{"id":"18.74","chapterNumber":18,"verseNumber":74,"sanskrit":"सञ्जय उवाच |\nइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः |\nसंवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ||१८-७४||","transliteration":"sañjaya uvāca .\nityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ .\nsaṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam ||18-74||","dayOrder":696,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_74.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Sanjaya said: Thus I have heard this wonderful dialogue between Vasudeva and the noble Arjuna — wondrous, and making the hair stand on end."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"संजय ने कहा: इस प्रकार मैंने वासुदेव और महात्मा पार्थ के बीच हुए इस अद्भुत और रोंगटे खड़े कर देने वाले संवाद को सुना।"}]},{"id":"18.75","chapterNumber":18,"verseNumber":75,"sanskrit":"व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् |\nयोगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ||१८-७५||","transliteration":"vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param .\nyogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam ||18-75||","dayOrder":697,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_75.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"By the grace of Vyasa I heard this supreme and secret yoga directly from Krishna Himself, the Lord of yoga, as He declared it."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"व्यास की कृपा से मैंने इस परम रहस्यमय योग को स्वयं योगेश्वर कृष्ण से साक्षात् कहते हुए सुना है।"}]},{"id":"18.76","chapterNumber":18,"verseNumber":76,"sanskrit":"राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् |\nकेशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ||१८-७६||","transliteration":"rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam .\nkeśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ ||18-76||","dayOrder":698,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_76.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"O King, remembering again and again this wondrous and holy dialogue between Krishna and Arjuna, I rejoice again and again."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे राजन, केशव और अर्जुन के इस अद्भुत और पवित्र संवाद को बार-बार याद करके मैं बार-बार हर्षित हो रहा हूँ।"}]},{"id":"18.77","chapterNumber":18,"verseNumber":77,"sanskrit":"तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः |\nविस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ||१८-७७||","transliteration":"tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ .\nvismayo me mahān rājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ ||18-77||","dayOrder":699,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_77.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"And remembering again and again the most wondrous form of Hari, great wonder fills me, O King, and I rejoice again and again."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"हे राजन! श्री हरि के उस अत्यंत अद्भुत रूप को बार-बार याद करके मुझे बहुत आश्चर्य होता है और मैं बार-बार हर्षित होता हूँ।"}]},{"id":"18.78","chapterNumber":18,"verseNumber":78,"sanskrit":"यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः |\nतत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ||१८-७८||","transliteration":"yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ .\ntatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama ||18-78||","dayOrder":700,"audioUrl":"https://audio.updesh.app/updesh-audio-clean/18_78.m4a","translations":[{"language":"en","author":"Updesh","text":"Wherever is Krishna, the Lord of yoga, and wherever is Arjuna, the wielder of the bow — there, I am convinced, will be found prosperity, victory, well-being, and enduring righteousness."},{"language":"hi","author":"Updesh","text":"जहाँ योगेश्वर कृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धर अर्जुन हैं, वहाँ समृद्धि, विजय, ऐश्वर्य और अचल नीति है—यह मेरा विश्वास है।"}]}]
